टीप : हा नमुना ऐकून मुद्दे घ्या. भाषण जसेच्या तसे पाठ करू नका. शेवटचा प्रसंग तुमच्या शाळेतील असावा.
आदरणीय अध्यक्ष, शिक्षक आणि मित्रांनो, नमस्कार. आज आषाढ शुद्ध पौर्णिमा आहे. आपण या दिवसाला गुरुपौर्णिमा म्हणतो. काही घरात तिला व्यासपौर्णिमाही म्हणतात. मी आज फक्त “गुरु महान आहेत” एवढे सांगणार नाही. हा दिवस आला तरी कोठून आला आणि उद्या शाळा सुरू झाल्यावर आपण काय करणार, हे सांगणार आहे.
ही पौर्णिमा कशासाठी आहे
गुरुपौर्णिमेची तारीख इंग्रजी कॅलेंडरवर दर वर्षी बदलते. कारण ती आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेला येते. २०२६ मध्ये ही पौर्णिमा २९ जुलै रोजी होती. पुढच्या वर्षी ती तारीख तपासावी लागेल. एकदा लक्षात ठेवा की हा दिवस ५ सप्टेंबर नाही. ५ सप्टेंबर हा डॉक्टर सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जन्मदिवसामुळे शिक्षक दिन आहे. गुरुपौर्णिमा त्याआधी, पावसाळ्यात येते. दोन्ही दिवशी शिक्षकांना वंदन केले जाते, पण कारण वेगळे आहे.
परंपरेनुसार या पौर्णिमेला महर्षी वेदव्यास यांची जयंती मानली जाते. त्यांना कृष्ण द्वैपायन व्यास असेही म्हणतात. सांगितले जाते की त्यांनी वेद चार संहितांत विभागले, महाभारत लिहिले आणि अठरा पुराणांची मांडणी केली. एवढे काम एका माणसाने एकट्याने केले की नाही, याचा इतिहास वेगळा आहे. पण गुरुपौर्णिमेची कल्पना यातून आली आहे की ज्ञान एका डोक्यात बंद ठेवायचे नसते. ते मांडायचे, शिष्याला द्यायचे आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवायचे.
बौद्ध परंपरेत याच आषाढी पौर्णिमेला धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा होतो. गौतम बुद्धांनी सारनाथ येथे पहिले प्रवचन दिले, ही त्या दिवसाची स्मृती आहे. घरात दत्तगुरु आणि साईभक्त या दिवशी गुरुपूजा करतात. पावसाळ्याचे चार महिने संन्यासी एका ठिकाणी थांबतात, ती चातुर्मासाची सुरुवातही या पौर्णिमेपासून मानली जाते. म्हणजे एका तारखेवर अनेक परंपरा उभ्या आहेत. भाषणात सगळ्या परंपरा एका परिच्छेदात कोंडू नयेत. एक निवडा आणि ती नीट सांगा.
गुरु म्हणजे फक्त व्यासपीठावरचे नाव नाही
शाळेत आपण गुरु म्हणून वर्गशिक्षकाला ओळखतो. ते बरोबर आहे, पण अपुरे आहे. जो माणूस आपली चूक दाखवतो आणि ती दुरुस्त कशी करावी हे सोडून देत नाही, तो त्या कामापुरता गुरु असतो. मैदानावर खेळ शिकवणारा मामा, वहीत हिशोब समजावणारी ताई, शेतात पेरणीची पाळी दाखवणारे वडील, हे सगळे या व्याख्येत येतात.
मी एक उदाहरण नमुन्यादाखल सांगतो. समजा वर्गात अपूर्णांक येतात आणि एक मुलगी हरते. शिक्षकाने तिला “अभ्यास कर” म्हणून सोडले, तर ती उद्याही अडकेल. शिक्षकाने फळ्यावर एकाच उदाहरणाचे दोन तुकडे केले आणि तिला स्वतः पुढचे उदाहरण सोडायला लावले, तर तो दिवस तिला आठवेल. गुरुपौर्णिमेच्या भाषणातील प्रसंग असा असावा. “गुरुंनी मला जीवनाचा प्रकाश दिला” हे वाक्य कोणालाही शोभते. तुमच्या वहीतील एक धडा मात्र फक्त तुम्हाला शोभतो.
द्रोणाचार्य आणि अर्जुन यांची गोष्ट येथे अनेकजण सांगतात. ती वापरायची असल्यास एकच मुद्दा घ्या. अर्जुनाला झाडावरील पक्ष्याची डोळी दिसली, कारण त्याने बाकी सगळे बाजूला केले. याचा अर्थ शिक्षकाचे ऐकावे, असा घ्या. पण गोष्ट तशीच्या तशी नको. आजच्या वर्गात “फक्त एकाच गोष्टीकडे लक्ष” म्हणजे तासनतास फोन बाजूला ठेवून एक धडा संपवणे.
दिवस साजरा आणि उद्याची सवय
या दिवशी शाळेत पूजा, गुलाब आणि भाषण होते. ते वाईट नाही. पण फुले सुकली की गुरुची आठवणही संपते, असे होऊ नये. उद्या सकाळी एक छोटी गोष्ट करता येईल. कालचा धडा न समजल्यास वर्गात हात वर करा. गृहपाठ वहीच्या शेवटच्या पानावर लपवू नका. शिक्षकांनी दिलेली दुरुस्ती खोडून टाकू नका. पुन्हा लिहा. आदर भाषणात दिसत नाही. तो पुढच्या तासाला दिसतो.
शिक्षकांनाही ही पौर्णिमा आठवण देते. व्यासांनी ज्ञान मांडले म्हणून ते आपल्यापर्यंत आले. शिक्षकाने वर्षभर एकच नोट्स वाचून दाखवल्या आणि मुलाने प्रश्न विचारला तेव्हा राग आला, तर गुरुपरंपरा तिथे थांबते. आजच्या कार्यक्रमात आम्ही फक्त आमचीच शपथ घेत नाही. आम्ही शिक्षकांनाही सांगतो की आम्ही विचारू. तुम्ही समजावून सांगा.
मी भाषण संपवताना तीन वाक्ये ठेवतो. आज आषाढी पौर्णिमा आहे आणि ती व्यासांच्या स्मृतीची आहे. गुरु तो आहे जो चूक दाखवून पुढचे पाऊल सोडत नाही. उद्यापासून मी एक धडा पूर्ण समजेपर्यंत पुन्हा विचारेन. एवढे भाषण पुरे आहे.
आदरणीय अध्यक्ष, मला वेळ दिल्याबद्दल धन्यवाद. शिक्षक आणि मित्रांनो, धन्यवाद.
हे पण वाचा:- माझा आवडता खेळाडू मेस्सी निबंध
तुमचे भाषण कसे तयार करावे
- सुरुवातीला अध्यक्ष, शिक्षक आणि मित्र यांनाच नमस्कार करा. इंग्रजी शीर्षक वाचू नका.
- एक तारीख सांगा. २०२६ ची पौर्णिमा २९ जुलै होती, असे फक्त त्या वर्षीच्या भाषणात म्हणा. पुढच्या वर्षी तारीख बदला.
- व्यास, बुद्ध किंवा दत्त यांपैकी एक परंपरा निवडा. तिन्ही एकाच मिनिटात नकोत.
- तुमच्या वर्गातील एक खरा प्रसंग चार वाक्यांत सांगा. आठवत नसेल तर प्रसंग बनवू नका.
- शेवटी एक सवय सांगा, जी तुम्ही उद्या करणार आहात. “मी महान बनेन” असे वाक्य काढून टाका.