टीप : हा कल्पनात्मक निबंध आहे. परीक्षा किंवा स्पर्धेत तो जसाचा तसा उतरवू नका. शेवटचे पाच मुद्दे तुमच्या गावातील पिकांच्या माहितीने भरा.
मी शेतकरी झालो, अशी कल्पना केली की डोळ्यासमोर हिरवे शेत आणि एका वाक्यातला अभिमान येतो. प्रत्यक्ष हंगाम मात्र अभिमानापेक्षा वेळेवर केलेल्या कामावर उभा असतो. समजा मी यवतमाळ जिल्ह्यातील आठ एकर कोरडवाहू जमिनीचा मालक झालो. विहिरीला उन्हाळ्यात तळ लागतो. पावसावर पेरणी अवलंबून आहे. या कल्पनेत मी शहरातला विद्यार्थी नाही, जो सुट्टीत शेताची फिरती करतो. मी तो माणूस आहे, ज्याने जूनमध्ये बियाणे आणले आणि डिसेंबरमध्ये बाजार समितीत भाव विचारला.
पेरणीपूर्वीचे निर्णय
हंगाम सुरू होण्यापूर्वी पहिला प्रश्न पीक कोणते, हा असतो. आमच्या भागात कापूस मोठ्या प्रमाणात पेरला जातो. कापसाला बरा भाव मिळाला तर वर्ष निघते. पण गुलाबी बोंडअळीने बोंडे पोखरली तर उघड्या बोंडात पेरु येत नाही. सोयाबीन लवकर येते, कमी दिवस शेतात उभी राहते आणि पुढच्या रब्बी हंगामासाठी जमीन मोकळी होते. तूर आणि ज्वारी मिश्र पेरली तर एक पीक गेले तरी दुसरे हाताला लागू शकते. मी एकट्या कापसावर सगळी जमीन लावणार नाही. सहा एकर कापूस आणि दोन एकर तूर-ज्वारी, असा पहिला निर्णय मी घेईन. हा निर्णय धाडसाचा नाही. तो नुकसानीची वाटणी आहे.
दुसरा निर्णय पैशाचा आहे. बियाणे, खत, तणनाशक आणि मजुरी एकाच आठवड्यात मागत असतात. मागील वर्षीचा माल अजून व्यापाऱ्याकडे अडकला असेल तर रोख रक्कम हातात नसते. शेतकरी क्रेडिट कार्ड किंवा पतसंस्थेचे पीककर्ज या मार्गाचा विचार करावा लागतो. कर्ज वाईट आहे, असे सरसकट म्हणणे सोपे आहे. पेरणीच्या दिवशी बियाणे उधार नसल्यास कर्ज हा हंगामाचा भाग होतो. वाईट कर्ज ते असते, जे खताच्या दुकानातल्या सल्ल्याने गरजेपेक्षा जास्त काढले जाते आणि ज्याचे हप्ते पिकाच्या विक्रीपूर्वी येतात. मी कर्ज काढणार असेन तर फक्त बियाणे आणि मजुरीसाठी. ट्रॅक्टर नव्या वर्षीच्या जाहिरातीमुळे नाही.
तिसरा निर्णय मातीचा आहे. दर वर्षी तेच खत तेवढ्याच पिशव्यांनी टाकणे मी थांबवेन. पेरणीपूर्वी माती परीक्षण करून घेईन. त्यात नत्र, स्फुरद आणि पालाश किती आहे, ते कळते. परीक्षण न करता युरियाची पिशवी उघडणे म्हणजे डोळ्यांवर पट्टी बांधून औषध देणे. चांगली जमीन एका हंगामात संपत नाही. ती दर वर्षी सेंद्रिय खत आणि फेरपालटाशिवाय थकते. कापसानंतर पुन्हा कापूस, ही सवय अळीलाही शेत ओळखायला शिकवते.
पावसाचा पहिला आठवडा
जूनच्या मध्यावर ढग आले की गावात एकच चर्चा असते. पेरणी लवकर केली आणि पाऊस आठ दिवस थांबला, तर अंकुर ऊनात जळतो. पेरणी उशिरा केली तर पीक ऑक्टोबरच्या पावसात सापडते आणि कापसाची वेचणी चिखलात होते. मी पहिल्या सरीवर धावणार नाही. जमिनीत ओलावा मुठीत माती घट्ट धरून ठेवेल, तेव्हाच बैल किंवा ट्रॅक्टर सोडेन. ही थांबण्याची सवय भाषणात शोभत नाही, पण बियाण्याची किंमत या थांबण्यात वाचते.
पेरणीच्या दिवशी मजुरांची कमतरता असते. एकाच तालुक्यात सगळी नांगरटी एका आठवड्यात होते. मजुरी त्या आठवड्यात वाढते. मी मजूर आणताना भाडे आधी ठरवेन आणि दुपारचे जेवण कामाच्या मोबदल्यात धरू नये, एवढे स्पष्ट ठेवेन. शेतावर काम करणारी माणसे अदृश्य नाहीत. निबंधात “कष्टाचे महत्त्व” लिहिणारा मी स्वतः उसंत घेऊन त्यांना ऊन देत राहिलो, तर तो निबंध खोटा ठरतो.
पंधरा दिवसांनी तण येते. तण कापसापेक्षा लवकर वाढते. खुरपणी एकदा उशिरा झाली तर पीक खुरटते. कीड आली की औषधाच्या दुकानातला सल्ला ऐकून मी एकाच दिवशी तीन फवारण्या करणार नाही. कोणती अळी आहे, ती पान खाते की बोंड, हे आधी पाहेन. कृषी सहायक किंवा विद्यापीठाची कीड सूचना त्या आठवड्यात काय सांगते, ते विचारेन. प्रत्येक फवारणी खर्चात आणि जमिनीत उरते.
बाजार समितीतला दिवस
वेचणी झाल्यावर कापूस घरी चांगला दिसतो. बाजार समितीत तो भावाने मोजला जातो. कापसाची प्रत, ओलावा आणि कचरा यावर दर बदलतो. मी सकाळी लवकर जाईन, कारण दुपारपर्यंत आजचे व्यवहार उरलेले असतात. दलाल सांगेल त्या पहिल्या दरावर माल सोडणार नाही. दोन व्यापाऱ्यांचे दर लिहून घेईन. साठवणूक करायची ताकद असेल तर ओला कापूस दाबून विकणार नाही. नसेल तर तोटा मान्य करून विक्री करावी लागते. शेतकऱ्याची स्वातंत्र्यभावना बाजारात रोख रकमेपुढे लहान होते, हे या दिवशी समजते.
सरकारी हमीभाव जाहीर झाला म्हणजे तो दर प्रत्येकाच्या घरी येतो, असे नाही. खरेदीकेंद्राची तारीख, ओलाव्याची अट आणि रांग यामुळे बराच माल खाजगी व्यापाऱ्याजवळ जातो. पीकविमा काढला असेल तर नुकसान झाल्यावर त्या योजनेची अट वाचावी लागते. कोणता धोका विम्यात येतो आणि कोणता येत नाही, हे पेरणीपूर्वी कळले पाहिजे. नुकसान झाल्यावर वाचलेला नियम उपयोगी पडत नाही. योजनेचे नाव आणि रक्कम मी येथे पक्की लिहित नाही, कारण ती दर हंगामात बदलते.
वेचणीच्या दिवसातील हात
कापूस एका दिवशी संपत नाही. बोंडे टप्प्याटप्प्याने उघडतात. वेचणीला आजी, आई आणि शेजारची मोलमजुरी एकत्र येते. पिशवी भरायला पाठ दुखते. बोंडातल्या सुकलेल्या पाकळ्या बोटांना टोचतात. हा तपशील निबंधात लाजिरवाणा नाही. तो कापसाचा दर ठरवताना लक्षात घ्यायचा खर्च आहे. घरातील स्त्रियांच्या कामाचा हिशोब अनेक वेळा मजुरीत लिहिला जात नाही. मी शेतकरी झालो तर वेचणीची मजुरी वहीत लिहीन, मग ती घरातील माणसांनी केली तरी. लिहिली नाही तर नफा कागदावर जास्त आणि थकवा घरात जास्त दिसतो.
पाणी हा वेगळा हिशोब आहे. कोरडवाहू शेतात पावसाची एक पाळी हुकली की फुलगळ होते. संरक्षित पाणी असेल तर ठिबक सिंचनाचा विचार करावा लागतो. ठिबकने प्रत्येक थेंब मुळाशी जातो, पण नळ्या, फिल्टर आणि देखभाल मागते. विहीर नसेल तर ठिबकची जाहिरात उपयोगी पडत नाही. मी नसलेली विहीर लेखात काढणार नाही. आमच्या आठ एकरात पाऊसच मुख्य पाणी आहे, हे पहिल्या परिच्छेदात स्पष्ट केले आहे. कल्पना ही खरी अडचण लपवायला नको.
हे पण वाचा:- सावित्रीबाई फुले माहिती मराठी निबंध | जीवन आणि कार्य
कल्पनेतून उरलेला अर्थ
मी शेतकरी झालो तर मी दररोज सूर्योदयाला उठेन, एवढेच या निबंधात लिहायचे नाही. मी चार गोष्टी वेळेवर करेन. पीक एकाच प्रकारचे ठेवणार नाही. माती तपासल्याशिवाय खत टाकणार नाही. कीड ओळखल्याशिवाय फवारणी करणार नाही. पहिल्या व्यापाऱ्याच्या दराला माल देणार नाही. या चार सवयी असल्या तर पाऊस साथ देईलच असे नाही. पण पाऊस साथ देईना, तरी नुकसान इतके एकदम येणार नाही.
शहर आणि गाव यांच्यातील भाषणात शेतकऱ्याला जगाचा पोशिंदा म्हणतात. तो शब्द शेतात उपयोगी पडत नाही. उपयोगी पडते ते बियाण्याचे पाकीट, मजुरीची चिठ्ठी आणि बाजार समितीतील कागद. मी हा निबंध लिहिल्यावर शेतकरी झालो नाही. मी एवढे समजलो की एक हंगाम म्हणजे एक दिवसाची मेहनत नाही. तो जून ते डिसेंबरचा हिशोब आहे.
संध्याकाळी वही बंद केल्यावर शेजारून कोणी विचारेल, “यंदा काय पेरलंस?” त्या प्रश्नाचे उत्तर एका पिकाचे नाव नसते. त्यात बियाण्याची जात, पेरणीची तारीख आणि बाजारात नेण्याचा अंदाज असतो. मी हे तीनही एका पानावर लिहून ठेवेन. आठवणे हा शेतीचा हिस्सा आहे. पुढच्या जूनला मागच्या चुका आठवल्या नाहीत तर तोच तोटा पुन्हा येतो.
स्वतःचा निबंध कसा लिहावा
- जिल्हा आणि पीक एक निवडा. कापूस, सोयाबीन, ऊस, भात किंवा ज्वारी. एका लेखात पाच पिके नकोत.
- तुमच्या घरी शेती असेल तर एक खरा हंगाम लिहा. नसेल तर हा लेख कल्पना आहे, असे पहिल्या ओळीत सांगा.
- पेरणी, मजुरी आणि विक्री यांपैकी एक दिवस तपशीलात लिहा. ऊन, चिखल आणि भाव यांपैकी एक नक्की यावा.
- योजनेची रक्कम अधिकृत पानावर तपासल्याशिवाय लिहू नका.
- शेवट “शेतकरीच देश वाचवतो” या वाक्याने नको. तुम्ही त्या हंगामात कोणता एक निर्णय बदलाल, ते लिहा.