आदरणीय व्यासपीठावरील मान्यवर, आदरणीय शिक्षकवृंद आणि माझ्या प्रिय मित्र-मैत्रिणींनो, सर्वांना माझा नमस्कार!
आज आपण येथे एका महान व्यक्तीची जयंती साजरी करण्यासाठी एकत्र आलो आहोत. त्या महान व्यक्तीचे नाव घेताच आपल्या डोळ्यांसमोर साधे राहणीमान, हातात काठी, अंगावर साधे धोतर आणि चेहऱ्यावर शांत भाव असलेले एक व्यक्तिमत्त्व उभे राहते. ते म्हणजे महात्मा गांधी.
दरवर्षी २ ऑक्टोबर हा दिवस महात्मा गांधी जयंती म्हणून साजरा केला जातो. गांधीजींचा जन्म २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी गुजरातमधील पोरबंदर येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव मोहनदास करमचंद गांधी होते. पुढे त्यांच्या कार्यामुळे संपूर्ण देशाने त्यांना प्रेमाने ‘महात्मा’ आणि ‘राष्ट्रपिता’ म्हणून संबोधले.
मित्रांनो, गांधीजींचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी मोठमोठी शस्त्रे किंवा मोठी सेना घेऊन स्वातंत्र्याचा लढा दिला नाही. त्यांच्या हातात होते सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रह. या साध्या वाटणाऱ्या तत्त्वांच्या जोरावर त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध मोठा जनआंदोलन उभे केले.
गांधीजींच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे त्यांचा दक्षिण आफ्रिकेतील अनुभव. तेथे भारतीयांवर होणारा अन्याय आणि वर्णभेद त्यांनी स्वतः अनुभवला. एका प्रसंगाने त्यांच्या मनावर खोल परिणाम झाला आणि अन्यायाविरुद्ध शांततामय मार्गाने लढण्याचा त्यांचा निर्धार अधिक मजबूत झाला. पुढे भारतात परतल्यानंतर त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला.
चंपारण सत्याग्रह, खेडा सत्याग्रह, असहकार आंदोलन, दांडी यात्रा आणि भारत छोडो आंदोलन यांसारख्या अनेक चळवळींमध्ये गांधीजींनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. ‘करेंगे या मरेंगे’ या भावनेने १९४२ मध्ये भारत छोडो आंदोलनाला मोठी प्रेरणा मिळाली. या आंदोलनामुळे स्वातंत्र्याची चळवळ अधिक व्यापक झाली.
गांधीजींच्या विचारांमध्ये सत्याला सर्वाधिक महत्त्व होते. त्यांना वाटत होते की सत्याचा मार्ग कठीण असला तरी तोच योग्य मार्ग आहे. त्याचप्रमाणे त्यांनी अहिंसेचा संदेश दिला. त्यांच्या मते हिंसेने समस्या वाढू शकतात, पण प्रेम, संयम आणि अहिंसेच्या माध्यमातून समाजात कायमस्वरूपी बदल घडवून आणता येतो.
गांधीजींचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे साधे जीवन. त्यांनी स्वतःच्या जीवनातून साधेपणा, स्वावलंबन आणि श्रमाचे महत्त्व दाखवून दिले. ते स्वतः स्वच्छतेच्या कामात सहभागी होत आणि लोकांनाही स्वच्छतेचे महत्त्व पटवून देत. म्हणूनच आज गांधी जयंतीच्या निमित्ताने अनेक ठिकाणी स्वच्छता अभियान आयोजित केले जाते.
मित्रांनो, गांधीजींचे विचार केवळ स्वातंत्र्याच्या काळापुरते मर्यादित नाहीत. आजच्या काळातही त्यांचे विचार आपल्याला अनेक गोष्टी शिकवतात. आज तंत्रज्ञानामुळे जग खूप जवळ आले आहे, पण त्याच वेळी समाजात राग, असहिष्णुता, भेदभाव आणि हिंसेच्या घटना दिसून येतात. अशा वेळी सत्य, अहिंसा, सहिष्णुता आणि माणुसकी यांचे महत्त्व अधिक जाणवते.
विद्यार्थी म्हणून आपण गांधीजींकडून काय शिकू शकतो? सर्वप्रथम, प्रामाणिकपणा. परीक्षेत कॉपी न करणे, चुकीचे केले असेल तर ते मान्य करणे आणि मेहनतीवर विश्वास ठेवणे हीसुद्धा सत्याचीच सुरुवात आहे. दुसरे म्हणजे शिस्त आणि स्वावलंबन. आपली कामे स्वतः करणे, वेळेचा योग्य उपयोग करणे आणि इतरांचा आदर करणे हे गुण आपल्या व्यक्तिमत्त्वाला अधिक चांगले बनवतात.
गांधी जयंतीच्या दिवशी आपण गांधीजींच्या प्रतिमेला हार घालतो, भाषणे करतो आणि त्यांना आदरांजली वाहतो. पण त्यांच्या विचारांचा खरा सन्मान तेव्हाच होईल, जेव्हा आपण त्यांच्या शिकवणीतील एखादी तरी चांगली गोष्ट आपल्या जीवनात आणण्याचा प्रयत्न करू.
आपण सत्य बोलूया, दुसऱ्याचा अपमान करण्याऐवजी त्याचा आदर करूया, शक्य तिथे हिंसेपासून दूर राहूया, आपला परिसर स्वच्छ ठेवूया आणि गरजू व्यक्तीला मदत करण्याचा प्रयत्न करूया. छोट्या-छोट्या गोष्टींमधूनही मोठा बदल घडू शकतो.
शेवटी एवढेच म्हणेन-
गांधीजी आज आपल्यामध्ये शरीराने नाहीत, पण त्यांचे विचार आजही जिवंत आहेत. त्यांच्या हातातील काठी कदाचित काळाच्या ओघात थांबली असेल; पण सत्य आणि अहिंसेचा त्यांनी दाखवलेला मार्ग आजही पुढे चालत राहण्याची प्रेरणा देतो.
चला, या गांधी जयंतीच्या निमित्ताने आपण फक्त गांधीजींना आठवू नये, तर त्यांच्या विचारांमधील चांगल्या गोष्टी आपल्या जीवनात उतरवण्याचा एक छोटासा संकल्प करूया.
महात्मा गांधीजींना विनम्र अभिवादन!
जय हिंद!
धन्यवाद!