मराठी ही माझी मातृभाषा आहे. लहानपणापासून आपण घरात, शाळेत आणि आपल्या आजूबाजूला मराठी भाषा ऐकत आलो आहोत. आईने प्रेमाने सांगितलेले शब्द असोत, आजी-आजोबांनी सांगितलेल्या गोष्टी असोत किंवा शिक्षकांनी शिकवलेले धडे असोत, या सगळ्यांमध्ये मराठी भाषेचा सुंदर स्पर्श असतो. त्यामुळे मराठी ही माझ्यासाठी फक्त संवाद साधण्याचे माध्यम नाही, तर माझ्या भावना आणि संस्कृतीशी जोडलेली भाषा आहे. आज मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्यामुळे प्रत्येक मराठी माणसासाठी ही अभिमानाची गोष्ट आहे.
भारतामध्ये अनेक प्राचीन आणि समृद्ध भाषा आहेत. एखाद्या भाषेला “अभिजात भाषा” म्हणून मान्यता मिळण्यासाठी तिचा प्राचीन इतिहास, जुने साहित्य, स्वतंत्र साहित्यपरंपरा आणि दीर्घकाळ टिकून राहिलेली सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या गोष्टी महत्त्वाच्या असतात. मराठी भाषेची परंपरा खूप जुनी आहे. अनेक शतकांपासून मराठी भाषेत साहित्य निर्माण होत आले आहे. संतांचे अभंग, ओव्या, भारुडे, पोवाडे, कथा, कविता आणि विविध प्रकारचे लेखन यामुळे मराठी भाषेचा साहित्यिक ठेवा खूप मोठा आहे.
अभिजात मराठी भाषा म्हटले की मला सर्वप्रथम संत ज्ञानेश्वरांची आठवण येते. त्यांनी लिहिलेल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथामुळे मराठी भाषेला मोठे वैभव प्राप्त झाले. त्या काळातील विचार सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मराठीचा वापर झाला, ही गोष्ट विशेष महत्त्वाची आहे. त्यानंतर संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, संत रामदास यांसारख्या संतांनी आपल्या लेखनातून समाजाला भक्ती, माणुसकी आणि चांगल्या विचारांचा संदेश दिला.
संत तुकारामांचे अभंग आजही अनेक लोक आवडीने ऐकतात. त्यातील भाषा साधी आहे, पण विचार खूप खोल आहेत. यावरून मराठी भाषेची खरी ताकद लक्षात येते. अवघड शब्द वापरूनच भाषा मोठी होत नाही; साध्या शब्दांत मनाला भिडणारा विचार मांडता येणे हेही भाषेचे मोठेपण आहे.
मराठी भाषेचा विकास केवळ संतांच्या साहित्यामुळे झाला नाही. पुढे अनेक लेखक, कवी, नाटककार आणि विचारवंतांनी मराठी साहित्य समृद्ध केले. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील पत्रव्यवहार आणि प्रशासनात वापरली जाणारी भाषा, लोकपरंपरा, शाहिरी साहित्य आणि पोवाडे यांमधूनही मराठीच्या विकासाची अनेक उदाहरणे दिसतात.
आधुनिक काळातही मराठी भाषेने आपले महत्त्व टिकवून ठेवले आहे. कुसुमाग्रज, पु. ल. देशपांडे, वि. स. खांडेकर, साने गुरुजी, वसंत बापट, विंदा करंदीकर आणि अनेक साहित्यिकांनी मराठीला समृद्ध केले. कविता, कादंबरी, कथा, नाटक, आत्मचरित्र, ललित लेख, विनोदी लेखन अशा विविध प्रकारांमध्ये मराठी साहित्य निर्माण झाले. त्यामुळे मराठी भाषा ही केवळ जुन्या काळापुरती मर्यादित नसून आजही सतत विकसित होत आहे.
आजच्या काळात मात्र मराठी भाषेसमोर काही नवीन आव्हाने आहेत. मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडियामुळे इंग्रजीसह अनेक भाषांचा वापर वाढला आहे. हे चुकीचे नाही. आपल्याला अनेक भाषा शिकणे आवश्यक आहे. पण इतर भाषा शिकताना आपल्या मातृभाषेकडे दुर्लक्ष होऊ नये, एवढी काळजी आपण घेतली पाहिजे.
कधी कधी आपण मित्रांशी बोलताना मराठी वाक्यांमध्ये खूप इंग्रजी शब्द वापरतो. काही वेळा मराठीत बोलणे कमीपणाचे आहे, असेही काही लोकांना वाटते. मला मात्र असे वाटते की कोणतीही भाषा शिकणे चांगले आहे; पण आपल्या भाषेचा आदर करणे त्याहून महत्त्वाचे आहे. इंग्रजी येणे ही कौशल्याची गोष्ट आहे, पण मराठी बोलण्याची लाज वाटणे ही नक्कीच अभिमानाची गोष्ट नाही.
विद्यार्थी म्हणून आपण मराठी भाषेसाठी काय करू शकतो? सर्वात आधी आपण मराठी नीट वाचली पाहिजे आणि लिहिली पाहिजे. पाठ्यपुस्तकांव्यतिरिक्त मराठी कथा, कविता, कादंबऱ्या आणि चरित्रे वाचली पाहिजेत. शाळेत होणाऱ्या वक्तृत्व, निबंध, कथाकथन आणि वाचन स्पर्धांमध्ये सहभागी झाले पाहिजे. आपल्या घरातील मोठ्या व्यक्तींकडून जुन्या मराठी म्हणी, वाक्प्रचार आणि लोककथा जाणून घेतल्या पाहिजेत.
तंत्रज्ञानाच्या काळात मराठी भाषेचा वापर डिजिटल माध्यमांमध्येही वाढला पाहिजे. मोबाईलवर मराठीमध्ये लिहिणे, मराठीतील चांगले लेख वाचणे आणि योग्य मराठी मजकूर इतरांपर्यंत पोहोचवणे हे आपण सहज करू शकतो. भाषा जिवंत ठेवण्यासाठी ती फक्त पुस्तकात असणे पुरेसे नाही; ती आपल्या दैनंदिन जीवनात वापरली गेली पाहिजे.
मला वाटते, मराठी भाषेला अभिजात दर्जा मिळणे हा फक्त पुरस्कार नाही, तर आपली जबाबदारी वाढवणारी गोष्ट आहे. आपल्या भाषेचा इतिहास मोठा आहे, साहित्य समृद्ध आहे आणि संस्कृतीशी तिचे नाते घट्ट आहे. त्यामुळे हा वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.
अभिजात म्हणजे फक्त प्राचीन किंवा जुने असा अर्थ नाही. अभिजातपणा म्हणजे ज्याची गुणवत्ता, परंपरा आणि महत्त्व काळ बदलला तरी टिकून राहते. मराठी भाषेच्या बाबतीत हे अगदी योग्य ठरते. संतांचे साहित्य आजही वाचले जाते, जुन्या म्हणी आजही वापरल्या जातात आणि मराठी कविता आजही मनाला भावतात.
शेवटी मला एवढेच म्हणायचे आहे की, “माझी मराठी, माझा अभिमान” हे फक्त घोषवाक्य राहू नये. आपण मराठी बोलूया, मराठी वाचूया, मराठी लिहूया आणि मराठी साहित्य समजून घेऊया. इतर भाषांचा आदर करताना आपल्या मातृभाषेची ओळखही अभिमानाने जपूया.
मराठी ही आपल्या पूर्वजांनी आपल्याला दिलेली मौल्यवान देणगी आहे. तिचा इतिहास आपल्याला प्रेरणा देतो आणि तिचे भविष्य आपल्या हातात आहे. त्यामुळे अभिजात मराठी भाषा समृद्ध ठेवण्याची जबाबदारी आजच्या विद्यार्थ्यांचीही आहे. आपण ही जबाबदारी मनापासून स्वीकारली, तर मराठी भाषा पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत तितक्याच अभिमानाने आणि उत्साहाने जिवंत राहील.