भारत हा विविध धर्म, परंपरा आणि संस्कृतींनी नटलेला देश आहे. आपल्या देशात प्रत्येक सणाला एक वेगळे महत्त्व आहे. काही सण आपल्याला निसर्गाशी जोडतात, काही नात्यांमधील प्रेम वाढवतात, तर काही आपल्याला चांगले जीवन जगण्याची शिकवण देतात. असाच आनंद, भक्ती आणि उत्साह निर्माण करणारा सण म्हणजे जन्माष्टमी. भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्माचा हा पवित्र दिवस देशभर मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो. मला जन्माष्टमी हा सण विशेष आवडतो, कारण या दिवशी देवाची भक्ती करण्याबरोबरच श्रीकृष्णाच्या जीवनातील सुंदर कथा आणि त्यांची शिकवण समजून घेण्याची संधी मिळते.
जन्माष्टमीला कृष्ण जन्माष्टमी किंवा गोकुळाष्टमी असेही म्हणतात. हिंदू पंचांगानुसार भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षातील अष्टमीला हा सण साजरा केला जातो. धार्मिक मान्यतेनुसार याच दिवशी भगवान विष्णूंचा आठवा अवतार मानल्या जाणाऱ्या श्रीकृष्णाचा जन्म झाला. श्रीकृष्णाचा जन्म मथुरेत कंसाच्या कारागृहात झाला, अशी पौराणिक कथा सांगितली जाते. त्यांचे वडील वसुदेव आणि आई देवकी यांनी अनेक संकटांचा सामना केला. जन्मानंतर बालकृष्णाला वसुदेवांनी गोकुळात नंद आणि यशोदा यांच्या घरी सुरक्षित पोहोचवले. पुढे गोकुळ आणि वृंदावनातील त्यांच्या बाललीलांनी सर्वांचे मन जिंकले.
श्रीकृष्णाच्या बालपणाच्या कथा ऐकताना मला नेहमीच कुतूहल वाटते. त्यांचे खट्याळ रूप, मित्रांसोबत खेळणे, गायींची काळजी घेणे आणि बासरी वाजवणे या गोष्टी मनाला आनंद देतात. श्रीकृष्णाला लोणी खूप आवडत असे, अशी प्रसिद्ध कथा आहे. तो आपल्या मित्रांसोबत मिळून घरातील लोणी खायचा. त्यामुळे त्याला प्रेमाने ‘माखनचोर’ असेही म्हटले जाते. या कथा ऐकताना श्रीकृष्णाचे बालरूप आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. त्यांच्या गोष्टींमध्ये खोडकरपणा असला, तरी त्यातून मैत्री, आनंद आणि निरागसतेचे महत्त्वही समजते.
जन्माष्टमी जवळ आली की घरात सणाची तयारी सुरू होते. आई घर स्वच्छ करते, देवघर सजवते आणि पूजेसाठी आवश्यक साहित्य आणते. काही घरांमध्ये बालकृष्णासाठी छोटीशी सजावट केली जाते. कुठे फुलांची आरास असते, तर कुठे पाळणा तयार केला जातो. पाळण्यात सुंदर वस्त्रे घातलेली बालकृष्णाची मूर्ती ठेवली जाते. आजी कृष्णाची गाणी म्हणते आणि घरातील सर्वजण भक्तिभावाने पूजा करतात. या तयारीमुळे घरात आनंदाचे वातावरण निर्माण होते. मला अशा वेळी कुटुंबातील सर्वजण एकत्र येऊन सण साजरा करतात, ही गोष्ट सर्वांत जास्त आवडते.
जन्माष्टमीच्या दिवशी अनेक भक्त उपवास करतात. मंदिरांमध्ये भजन, कीर्तन, प्रवचन आणि विशेष पूजा आयोजित केली जाते. श्रीकृष्णाच्या जन्माची वेळ जवळ आली की वातावरण भक्तिमय होते. रात्री बारा वाजता जन्मोत्सव साजरा केला जातो, अशी प्रथा अनेक ठिकाणी आहे. घंटानाद, आरती आणि श्रीकृष्णाच्या जयघोषाने मंदिरे दुमदुमून जातात. काही ठिकाणी श्रीकृष्णाच्या जीवनातील प्रसंग दाखवणाऱ्या झांक्या तयार केल्या जातात. त्यामध्ये गोकुळ, वृंदावन, गोवर्धन पर्वत आणि कुरुक्षेत्र यांसारखे प्रसंग सुंदर रीतीने दाखवले जातात. या माध्यमातून लहान मुलांनाही आपल्या परंपरेची ओळख होते.
महाराष्ट्रात जन्माष्टमी म्हटले की दहीहंडीचा उत्साह आठवल्याशिवाय राहत नाही. विशेषतः मुंबई, ठाणे, पुणे आणि इतर अनेक शहरांमध्ये दहीहंडी मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. उंचावर दही, लोणी किंवा इतर पदार्थांनी भरलेली हंडी बांधली जाते. गोविंदा पथकातील सदस्य एकमेकांच्या मदतीने मानवी मनोरा तयार करून हंडीपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करतात. आजूबाजूला जमलेले लोक टाळ्या वाजवतात, गाणी म्हणतात आणि गोविंदा पथकांचा उत्साह वाढवतात.
मला दहीहंडीतील सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे संघभावना वाटते. एकट्या व्यक्तीला जे काम कठीण वाटते, ते सर्वांनी एकत्र प्रयत्न केल्यास शक्य होऊ शकते. या खेळातून विश्वास, शिस्त, सहकार्य आणि एकमेकांना आधार देण्याची भावना दिसून येते. मात्र, दहीहंडी साजरी करताना सहभागी होणाऱ्यांची सुरक्षितता सर्वांत महत्त्वाची आहे. योग्य प्रशिक्षण, सुरक्षित व्यवस्था आणि नियमांचे पालन केले पाहिजे. कोणताही उत्सव साजरा करताना कोणाच्याही जीवाला किंवा आरोग्याला धोका निर्माण होणार नाही, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
जन्माष्टमीच्या निमित्ताने अनेक शाळांमध्ये कृष्णजन्मोत्सवाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. काही विद्यार्थी श्रीकृष्ण किंवा राधेचा पोशाख करतात, तर काही विद्यार्थी कृष्णाच्या जीवनावर भाषणे देतात. कुठे चित्रकला स्पर्धा असते, तर कुठे गाणी, नृत्य आणि नाटिका सादर केल्या जातात. अशा कार्यक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांना आपली कला दाखवण्याची संधी मिळते. त्याचबरोबर भारतीय संस्कृती, पौराणिक कथा आणि परंपरांविषयी माहिती मिळते. माझ्या मते, सण शाळेत साजरे केल्यामुळे अभ्यासाबरोबरच सांस्कृतिक ज्ञानही वाढते.
श्रीकृष्णाचे महत्त्व केवळ त्यांच्या बाललीलांपुरते मर्यादित नाही. महाभारतातील त्यांची भूमिका आणि भगवद्गीतेतील उपदेशही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर अर्जुन संभ्रमात पडला असताना श्रीकृष्णाने त्याला कर्तव्य, आत्मज्ञान आणि योग्य निर्णय यांविषयी मार्गदर्शन केले. भगवद्गीतेतील कर्मयोगाची शिकवण आपल्याला सांगते की आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे करावे आणि केवळ परिणामाची चिंता करत बसू नये.
विद्यार्थी म्हणून ही शिकवण मला खूप उपयोगी वाटते. परीक्षेपूर्वी चांगले गुण मिळतील की नाही, याची चिंता करण्यापेक्षा नियमित अभ्यास करणे आणि स्वतःच्या प्रयत्नांवर विश्वास ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. एखाद्या स्पर्धेत अपयश आले, तरी पुन्हा प्रयत्न करण्याची तयारी ठेवली पाहिजे. श्रीकृष्णाच्या शिकवणीतून धैर्य, संयम आणि योग्य मार्गाने काम करण्याचे महत्त्व समजते.
श्रीकृष्णाच्या जीवनातील आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे मैत्री. श्रीकृष्ण आणि सुदामा यांच्या मैत्रीची कथा अनेकांना परिचित आहे. परिस्थिती वेगळी असली, तरी त्यांच्या नात्यातील प्रेम आणि आपुलकी कमी झाली नाही, असे या कथेतून सांगितले जाते. यामुळे मला वाटते की खरी मैत्री पैशांवर, कपड्यांवर किंवा सामाजिक स्थानावर अवलंबून नसते. मित्र अडचणीत असताना त्याला मदत करणे, त्याचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि त्याचा आदर करणे महत्त्वाचे असते. सण साजरे करताना आपण या मूल्यांचीही आठवण ठेवली पाहिजे.
आजच्या काळात सण साजरे करण्याच्या पद्धती बदलत आहेत. सोशल मीडियावर जन्माष्टमीच्या शुभेच्छा, सजावटीचे फोटो आणि श्रीकृष्णाच्या जीवनावरील माहिती शेअर केली जाते. इंटरनेटच्या मदतीने आपण देशातील विविध भागांमध्ये जन्माष्टमी कशी साजरी केली जाते, हे पाहू शकतो. मात्र, सणाचा खरा आनंद केवळ फोटो काढण्यात किंवा संदेश पाठवण्यात नाही. कुटुंबासोबत वेळ घालवणे, गरजू व्यक्तींना मदत करणे, लहान मुलांना चांगल्या गोष्टी शिकवणे आणि आपल्या परंपरांचा अर्थ समजून घेणे यांतही सणाचे खरे सौंदर्य आहे.
उत्सव साजरा करताना स्वच्छता आणि पर्यावरणाची काळजी घेणेही आवश्यक आहे. सजावटीसाठी शक्यतो पुन्हा वापरता येणाऱ्या वस्तू वापराव्यात. प्लास्टिकचा अनावश्यक वापर टाळावा आणि कार्यक्रमानंतर परिसर स्वच्छ ठेवावा. दहीहंडीच्या कार्यक्रमांमध्ये मोठ्या आवाजामुळे होणारा त्रास कमी करण्याचाही विचार केला पाहिजे. आपल्या आनंदामुळे इतरांना त्रास होऊ नये, ही जाणीव प्रत्येकाने ठेवली पाहिजे. परंपरा जपताना सुरक्षितता आणि पर्यावरणाचे रक्षण यांनाही महत्त्व दिले, तर सण अधिक अर्थपूर्ण होईल.
जन्माष्टमी हा माझ्यासाठी केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर आनंद, मैत्री, एकता आणि चांगल्या विचारांचा संदेश देणारा दिवस आहे. या दिवशी मंदिरातील आरती, घरातील सजावट, बालकृष्णाचा पाळणा आणि दहीहंडीचा उत्साह मन प्रसन्न करतो. त्याचबरोबर श्रीकृष्णाच्या जीवनातून अनेक गोष्टी शिकायला मिळतात. संकटांना न घाबरणे, मित्रांची साथ देणे, आपले कर्तव्य पार पाडणे आणि योग्य गोष्टींच्या बाजूने उभे राहणे ही मूल्ये आपल्या आयुष्यात उपयोगी पडतात.
शेवटी मला एवढेच सांगावेसे वाटते की आपण जन्माष्टमी मोठ्या आनंदाने साजरी करूया; पण या सणाचा खरा अर्थही समजून घेऊया. श्रीकृष्णाच्या शिकवणीतील चांगले विचार आपल्या वागण्यात आणण्याचा प्रयत्न करूया. दुसऱ्यांशी प्रेमाने वागूया, गरजूंना मदत करूया आणि आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडूया. कारण सणाचे खरे महत्त्व केवळ एका दिवसाच्या आनंदात नसून त्या दिवसातून मिळालेली शिकवण वर्षभर आचरणात आणण्यात आहे.
“प्रेमाने नाती जपूया, कर्तव्य मनापासून करूया आणि श्रीकृष्णाच्या शिकवणीतून जीवन अधिक सुंदर बनवूया!”