टीप:- हा निबंध विषय समजण्यासाठी आहे. वहीत जसाचा तसा उतरवू नका. शेवटी दिलेल्या मुद्द्यांनी तुमच्या घराचे किंवा शाळेचे उदाहरण लिहा.
सौर ऊर्जा म्हणजे सूर्याच्या प्रकाशातून मिळणारी ऊर्जा. आपण उन्हाळ्यात जी ऊब अंगाला लागते, ती या ऊर्जेचा एक भाग आहे. निबंधात मात्र आपल्याला ऊब नको आहे. आपल्याला ती वीज कशी बनते आणि ती दिवसभर पुरते का, हे हवे आहे. सूर्य दररोज उगवतो म्हणून वीज फुकट आणि अखंड मिळते, असे लिहिणे चुकीचे आहे.
पॅनेल वीज कशी बनवते
छतावर दिसणारे निळसर चौकोन म्हणजे सौर पॅनेल. त्याच्या आत सिलिकॉनसारख्या पदार्थाचे पातळ तुकडे असतात. त्यांना सौर सेल म्हणतात. सूर्याचा प्रकाश या सेलवर पडल्यावर त्यातील इलेक्ट्रॉन हलतात. या हालचालीतून एकदिश वीज तयार होते. घरातील पंखे, दिवे आणि फ्रिज यांना लागणारी वीज मात्र बहुतेक वेळा प्रत्यावर्ती असते. म्हणून पॅनेल आणि घर यांच्यामध्ये इन्व्हर्टर लावतात. तो एकदिश वीज घराच्या वापरातील विजेत बदलतो.
रात्री सूर्य नसतो, म्हणून पॅनेल वीज बनवत नाही. दुपारी ढग आले तरी उत्पादन कमी होते. त्यामुळे फक्त पॅनेल लावून भाग नाही. अतिरिक्त वीज बॅटरीत साठवावी लागते किंवा ती वीज कंपनीच्या तारेत परत द्यावी लागते. बॅटरी महाग असते आणि काही वर्षांनी तिची क्षमता कमी होते. सौर ऊर्जेची खरी अडचण सूर्याची नाही. ती साठवणुकीची आहे.
घरात, शेतात आणि शाळेत
महाराष्ट्रात उन्हाळा कडक असतो. एप्रिल आणि मे मध्ये सूर्य भरपूर वेळ उपलब्ध असतो. या महिन्यांत शेतातील पंप अनेक तास चालतो. डिझेलच्या पंपाऐवजी सौर पंप लावला तर इंधनाचा रोजचा खर्च कमी होतो. भारत सरकारची पीएम-कुसुम योजना शेतकऱ्यांसाठी सौर पंप आणि सौर यंत्रणेशी संबंधित आहे. योजनेचे नियम आणि मदत वेळोवेळी बदलते. अर्ज करण्यापूर्वी अधिकृत सूचना वाचावी. निबंधात “सगळ्यांना मोफत पंप मिळतो” असे लिहू नये.
घराच्या छतासाठी प्रधानमंत्री सूर्य घर मुफ्त बिजली योजना फेब्रुवारी २०२४ मध्ये सुरू झाली. हे घरावरील सौर यंत्रणेचे धोरण आहे. नावात मुफ्त वीज आहे, पण प्रत्यक्ष मदतीला मर्यादा आणि अटी आहेत. एखाद्या घराचा बिल किती कमी झाला, हे त्या छताचे क्षेत्रफळ, पॅनेलची संख्या आणि घराचा वापर यावर ठरते. शेजारच्या घराचा आकडा आपल्या घरी तसाच येईल, असे गृहीत धरू नये.
शाळेच्या छतावर पॅनेल असतील तर ते निबंधाचे चांगले उदाहरण आहे. पाळीच्या वेळी वर्गाला वीज लागते का, इन्व्हर्टर कोठे बसवला आहे आणि उन्हाळ्यात पॅनेल धुळीने झाकले जातात का, हे स्वतः पाहा. धूळ साचली की प्रकाश सेलपर्यंत कमी पोहोचतो. म्हणून पॅनेल लावणे एवढे पुरेसे नसते. ते पुसणेही कामाचा भाग आहे. शाळेत पॅनेल नसतील तर नसल्याचेच लिहा. नसलेली यंत्रणा आहे असे दाखवू नका.
भारत एवढ्या सूर्याचा विचार का करतो
नोव्हेंबर २०१५ मध्ये पॅरिस येथील हवामान परिषदेत भारत आणि फ्रान्सने आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी सुरू केली. तिचे मुख्यालय हरयाणातील गुरुग्राम येथे आहे. हे एवढ्यासाठी की ज्या देशांकडे वर्षभर मुबलक सूर्यप्रकाश आहे, त्यांनी एकत्र येऊन सौर वीज स्वस्त करावी. कोळसा जाळून वीज बनवताना धूर आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर पडतो. सौर पॅनेल चालू असताना असा धूर निघत नाही. पॅनेल तयार करताना आणि जुने पॅनेल फेकताना मात्र कचरा होतो. “सौर ऊर्जा पूर्ण प्रदूषणमुक्त आहे” असे वाक्य त्यामुळे चुकीचे आहे. ती कोळशापेक्षा स्वच्छ आहे, एवढे म्हणणे जास्त प्रामाणिक आहे.
राजस्थानसारख्या रखरखीत भागात मोठे सौर प्रकल्प उभे आहेत. महाराष्ट्रात मात्र पावसाळा चार महिने ढग आणतो. जून ते सप्टेंबर या काळात तेच पॅनेल कमी वीज देते. निबंधात फक्त फायदे लिहिले तर लेख जाहिरात होते. मर्यादा लिहिली तर लेख अभ्यास होतो. रात्र, ढग, धूळ, बॅटरीची किंमत आणि छतावर सावली देणारे झाड, या पाच गोष्टी सौर योजनेत विचाराव्या लागतात.
या लेखातून काय घ्यायचे
सौर ऊर्जा अनंत आहे, असे म्हणताना सूर्याचा प्रकाश अनंत आहे हे खरे ठरू शकते. आपली यंत्रणा अनंत नाही. ती सूर्य असताना वीज करते, साठवणुकीवर रात्र काढते आणि देखभाल मागते. विद्यार्थ्यासाठी उपयुक्त मुद्दा हा आहे की छताकडे बघितले की ऊर्जा समजते. बिलाकडे बघितले की बचत समजते. दोन्ही न बघता लिहिलेला निबंध कोणत्याही राज्याच्या पुस्तकातून काढलेला वाटतो.
स्वतःचा निबंध कसा लिहावा
- पहिले चार वाक्य सूर्याची स्तुती नकोत. सेल, एकदिश वीज आणि इन्व्हर्टर एवढे नीट लिहा.
- तुमच्या घरी, शाळेत किंवा शेतात पॅनेल असेल तर त्याचे एक निरीक्षण लिहा. नसेल तर “आमच्या शाळेत नाही” असे लिहा.
- योजनेचे नाव घ्यायचे असल्यास पीएम-कुसुम किंवा सूर्य घर यांपैकी एक घ्या. रक्कम लिहू नका, जोपर्यंत ती अधिकृत पानावर तपासली नाही.
- एक मर्यादा नक्की लिहा. रात्र, पाऊस किंवा धूळ यांपैकी एक पुरे.
- शेवटी “आपण झाडे वाचवू” असे वेगळे घोषवाक्य जोडू नका. विषय सौर वीज आहे.