एका रविवारी संध्याकाळी आमच्या घरात एक मजेशीर प्रसंग घडला. बाबा मोबाईलवर बातम्या पाहत होते, आई मैत्रिणीशी संदेशांद्वारे बोलत होती, माझा मोठा भाऊ व्हिडिओ पाहत होता आणि मी एका शैक्षणिक व्हिडिओमधून नवीन गोष्ट शिकत होतो. आजी मात्र शांतपणे आमच्याकडे पाहत होती. थोड्या वेळाने ती म्हणाली, “तुम्ही सगळे एकाच घरात आहात, पण प्रत्येक जण वेगवेगळ्या जगात रमला आहे!” तिचे हे वाक्य ऐकून आम्ही सगळे हसलो; पण नंतर मला त्याचा अर्थ जाणवला. सोशल मीडिया माणसांना दूर असूनही जवळ आणतो, पण कधी कधी जवळच्या माणसांमधील संवादही कमी करतो.
आजच्या काळात सोशल मीडिया आपल्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. मोबाईलमधील काही अॅप्सच्या मदतीने आपण मित्रांशी बोलू शकतो, फोटो आणि व्हिडिओ शेअर करू शकतो, नवीन माहिती मिळवू शकतो आणि जगात घडणाऱ्या घटनांविषयी जाणून घेऊ शकतो. पूर्वी एखादी माहिती मिळवण्यासाठी पुस्तकांचा किंवा वर्तमानपत्रांचा आधार घ्यावा लागायचा. आता इंटरनेटच्या मदतीने काही क्षणांत विविध प्रकारची माहिती उपलब्ध होते. मात्र, या सोयीचा उपयोग कसा करायचा, हे समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
एका छोट्या स्क्रीनमधील मोठे जग
सोशल मीडिया म्हणजे इंटरनेटच्या माध्यमातून लोकांना एकमेकांशी जोडणारे आणि माहिती, विचार, छायाचित्रे किंवा व्हिडिओ शेअर करण्याची संधी देणारे डिजिटल व्यासपीठ. व्हॉट्सॲप, यूट्यूब, इन्स्टाग्राम आणि फेसबुक ही त्याची काही परिचित उदाहरणे आहेत. प्रत्येक व्यासपीठाचा उपयोग वेगळा असू शकतो. काहींचा वापर संवादासाठी, काहींचा मनोरंजनासाठी, तर काहींचा माहिती आणि शैक्षणिक सामग्री मिळवण्यासाठी केला जातो.
सोशल मीडियामुळे अंतराची मर्यादा कमी झाली आहे. माझे काका दुसऱ्या देशात राहतात. त्यांच्याशी व्हिडिओ कॉलवर बोलताना ते दूर आहेत असे वाटत नाही. त्यांच्या चेहऱ्यावरील हसू पाहता येते आणि घरातील घडामोडी त्यांच्यापर्यंत पोहोचवता येतात. पूर्वी अशा संवादासाठी अधिक वेळ आणि नियोजन लागले असते. आता मात्र संपर्क साधणे खूप सोपे झाले आहे.
याशिवाय, एखाद्या सामाजिक उपक्रमाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवणे, हरवलेल्या वस्तूंबद्दल सूचना देणे किंवा एखाद्या उपयुक्त कार्यक्रमाची माहिती शेअर करणेही सोशल मीडियामुळे शक्य होते. योग्य वापर केल्यास हे माध्यम समाजाला एकत्र आणू शकते.
शिकण्यासाठी केवळ वर्गखोलीच आवश्यक नाही
माझा मोठा भाऊ अनेकदा यूट्यूबवर शैक्षणिक व्हिडिओ पाहतो. सुरुवातीला आईला वाटायचे की तो फक्त मनोरंजनासाठी मोबाईल वापरतो. पण एकदा त्याने विज्ञानातील एका कठीण संकल्पनेचा व्हिडिओ पाहून ती मला सोप्या भाषेत समजावून सांगितली. तेव्हा मला जाणवले की योग्य सामग्री निवडली, तर सोशल मीडिया शिकण्याचे प्रभावी साधन ठरू शकते.
विद्यार्थ्यांना गणितातील उदाहरणे, विज्ञानातील प्रयोग, भाषेचे धडे, चित्रकला, संगीत आणि संगणक कौशल्ये यांविषयी माहिती मिळू शकते. एखादा विषय वर्गात लगेच समजला नाही, तर त्यासंबंधी दुसरे स्पष्टीकरण पाहता येते. विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या आवडीनुसार नवीन कौशल्ये शिकण्याची संधीही मिळते.
तथापि, प्रत्येक व्हिडिओ किंवा पोस्ट शैक्षणिक आणि अचूक असेलच असे नाही. काही सामग्री केवळ लक्ष वेधून घेण्यासाठी तयार केली जाते. त्यामुळे माहितीचा स्रोत तपासणे, शिक्षकांनी सुचवलेल्या सामग्रीला प्राधान्य देणे आणि सोशल मीडियावरील माहितीचा पाठ्यपुस्तकांशी मेळ घालणे आवश्यक आहे.
मनोरंजन आणि वेळेचे गणित
दिवसभराच्या अभ्यासानंतर थोडे मनोरंजन करणे चुकीचे नाही. विनोदी व्हिडिओ पाहणे, आवडते गाणे ऐकणे किंवा मित्रांनी शेअर केलेली मजेशीर सामग्री पाहणे यामुळे मन प्रसन्न होऊ शकते. अडचण तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा काही मिनिटांसाठी उघडलेला मोबाईल बराच वेळ हातातून खाली ठेवता येत नाही.
आपण एक व्हिडिओ पाहतो आणि लगेच दुसरा सुरू होतो. त्यानंतर आणखी एक व्हिडिओ पाहण्याची इच्छा होते. अशा प्रकारे किती वेळ गेला, हे अनेकदा लक्षातही येत नाही. परिणामी गृहपाठ अपूर्ण राहू शकतो, झोपेची वेळ बदलू शकते आणि मैदानी खेळ किंवा वाचनासाठी वेळ कमी पडू शकतो.
माझ्या मते, सोशल मीडिया वापरण्यापूर्वी आपण स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारावा: “मी मोबाईल कशासाठी उघडला आहे?” अभ्यासासाठी उघडला असेल, तर त्याच कामावर लक्ष केंद्रित करावे. मनोरंजनासाठी वापरत असू, तर त्यासाठी योग्य मर्यादा ठरवावी. वेळेचे नियोजन केल्यास तंत्रज्ञानाचा आनंद घेता येतो आणि इतर जबाबदाऱ्याही पार पाडता येतात.
न दिसणारी किंमत : लक्ष, गोपनीयता आणि मानसिक शांतता
सोशल मीडिया वापरताना आपण केवळ वेळच खर्च करत नाही, तर आपले लक्ष आणि काही वैयक्तिक माहितीही या डिजिटल जगाशी जोडली जाऊ शकते. अनेकदा लोक स्वतःचे फोटो, ठिकाण, आवडी आणि दैनंदिन घडामोडी ऑनलाइन शेअर करतात. मात्र, इंटरनेटवर शेअर केलेली माहिती कोण पाहू शकते किंवा पुढे पाठवू शकते, याचा नेहमी अंदाज येत नाही.
म्हणूनच वैयक्तिक माहिती, घराचा पत्ता, शाळेचे तपशील, पासवर्ड आणि ओटीपी यांसारखी संवेदनशील माहिती अनोळखी व्यक्तींना देऊ नये. अनोळखी लिंक उघडण्यापूर्वी विचार करावा. ऑनलाइन कोणी अस्वस्थ करणारे संदेश पाठवत असेल किंवा वैयक्तिक माहिती मागत असेल, तर त्याला उत्तर देण्याऐवजी विश्वासू मोठ्या व्यक्तीची मदत घ्यावी.
सोशल मीडियावर इतरांचे सुंदर फोटो, सहलींचे व्हिडिओ किंवा यशाच्या गोष्टी पाहून स्वतःच्या जीवनाची तुलना त्यांच्याशी करण्याचीही सवय लागू शकते. पण इंटरनेटवर दिसणारे जीवन हे एखाद्या व्यक्तीच्या संपूर्ण आयुष्याचे चित्र नसते. प्रत्येकाच्या जीवनात आनंदाचे आणि अडचणींचे क्षण असतात. त्यामुळे ऑनलाइन लोकप्रियता किंवा आवडीनिवडींची संख्या यांवरून स्वतःची किंमत ठरवू नये.
खोटी माहिती : एका शेअरचा मोठा परिणाम
सोशल मीडियाचा आणखी एक महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे चुकीची माहिती. एखादा संदेश आकर्षक शीर्षकासह आला किंवा अनेक लोकांनी तो पुढे पाठवला, म्हणून तो खरा ठरत नाही. जुनी छायाचित्रे नवीन घटनेशी जोडली जाऊ शकतात, बनावट बातम्या पसरवल्या जाऊ शकतात किंवा अपूर्ण माहितीमुळे गैरसमज निर्माण होऊ शकतात.
समजा, आपल्या वर्गाच्या गटात उद्या शाळेला सुट्टी असल्याचा संदेश आला. तो खरा आहे की नाही हे तपासल्याशिवाय त्यावर विश्वास ठेवणे योग्य ठरणार नाही. शाळेची अधिकृत सूचना तपासणे किंवा शिक्षकांना विचारणे अधिक योग्य ठरेल. याच पद्धतीने आरोग्य, शिक्षण आणि समाजाशी संबंधित माहितीही विश्वासार्ह स्रोतांमधून पडताळून पाहिली पाहिजे.
माहिती खरी असल्याची खात्री नसेल, तर ती पुढे पाठवू नये. कारण एका व्यक्तीने निष्काळजीपणे शेअर केलेली गोष्ट अनेक लोकांपर्यंत पोहोचू शकते. डिजिटल जगात जबाबदार नागरिक बनण्यासाठी माहितीची सत्यता तपासण्याची सवय आवश्यक आहे.
सोशल मीडियावर माणुसकीही जपली पाहिजे
समोरासमोर बोलताना आपण सहसा शब्दांचा आणि आवाजाचा विचार करतो. परंतु ऑनलाइन संदेश पाठवताना कधी कधी आपल्या शब्दांचा दुसऱ्यावर काय परिणाम होईल, हे विसरतो. एखाद्याच्या फोटोवरून चेष्टा करणे, अपमानास्पद टिप्पणी करणे, परवानगीशिवाय फोटो शेअर करणे किंवा एखाद्याला गटातून जाणीवपूर्वक दूर ठेवणे यामुळे त्या व्यक्तीला त्रास होऊ शकतो.
ऑनलाइन वागतानाही आपण प्रत्यक्ष जीवनातील सभ्यतेचे नियम पाळले पाहिजेत. मतभेद असतील, तर अपमान न करता आपले मत मांडावे. दुसऱ्याच्या गोपनीयतेचा आदर करावा आणि चुकीची टिप्पणी दिसल्यास परिस्थितीनुसार योग्य पद्धतीने मदत घ्यावी. डिजिटल माध्यमातूनही मैत्री, सहकार्य आणि माणुसकी जपता येते.
तंत्रज्ञान आपल्या हातात असावे, आपण त्याच्या आहारी जाऊ नये
सोशल मीडियाचा योग्य वापर करण्यासाठी काही सोप्या सवयी उपयोगी पडतात. अभ्यास, जेवण आणि कुटुंबासोबतच्या वेळेत मोबाईल बाजूला ठेवणे, झोपण्यापूर्वी स्क्रीनचा वापर कमी करणे आणि रोज काही वेळ मैदानी खेळ, वाचन किंवा छंदांसाठी राखून ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
कुटुंबातील सदस्यांशी प्रत्यक्ष संवाद साधणेही आवश्यक आहे. आजी-आजोबांच्या गोष्टी ऐकणे, मित्रांसोबत खेळणे आणि घरातील कामांत मदत करणे यांतून मिळणारा आनंद ऑनलाइन मनोरंजनापेक्षा वेगळा असतो. दोन्ही गोष्टींमध्ये संतुलन राखता आले, तर जीवन अधिक समृद्ध होऊ शकते.
शेवटी, सोशल मीडिया हे स्वतःहून चांगले किंवा वाईट नसते. त्याचा परिणाम आपण ते कसे वापरतो, कोणती माहिती स्वीकारतो आणि इतरांशी कसे वागतो यावर अवलंबून असतो. ते ज्ञान मिळवण्याचे साधन बनू शकते, नात्यांना जोडू शकते आणि नवीन संधी उपलब्ध करून देऊ शकते. पण निष्काळजी वापरामुळे वेळेचा अपव्यय, गोपनीयतेचे प्रश्न आणि चुकीच्या माहितीचा प्रसारही होऊ शकतो.
त्या रविवारी आजीने केलेली टिप्पणी मला अजूनही आठवते. आता आम्ही घरी कधी कधी मोबाईल बाजूला ठेवून एकत्र बसतो, गप्पा मारतो आणि तिच्या जुन्या आठवणी ऐकतो. सोशल मीडिया वापरणे आम्ही बंद केलेले नाही; पण त्याला आमच्या प्रत्यक्ष आयुष्याची जागा घेऊ देऊ नये, हे समजले आहे.
माझ्या मते, सोशल मीडियाचा खरा उपयोग तेव्हाच होतो, जेव्हा तो आपल्याला अधिक माहितीपूर्ण बनवतो, नाती जपायला मदत करतो आणि जबाबदारीने वागायला शिकवतो. स्क्रीनच्या पलीकडेही एक मोठे जग आहे. त्या जगातील माणसे, निसर्ग, अनुभव आणि नाती यांना वेळ देत सोशल मीडियाचा समतोल वापर करणे, हाच या माध्यमाकडून मिळणारा सर्वात महत्त्वाचा धडा आहे.