आदरणीय अध्यक्ष महोदय, माननीय शिक्षकवृंद आणि माझ्या प्रिय मित्रमैत्रिणींनो, सर्वांना माझा सप्रेम नमस्कार!
आज मी भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, महान समाजसुधारक, अर्थतज्ज्ञ आणि समतेचे पुरस्कर्ते भारतरत्न डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, अर्थात आपल्या सर्वांचे लाडके बाबासाहेब आंबेडकर, यांच्या जीवनकार्याविषयी माझे विचार मांडणार आहे.
बाबासाहेबांचे जीवन म्हणजे केवळ संघर्षाची कहाणी नाही, तर शिक्षण, स्वाभिमान, समानता आणि न्याय यांच्या बळावर समाजात परिवर्तन घडवून आणण्याची प्रेरणादायी गाथा आहे.
बालपण आणि शिक्षण
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू येथे झाला. त्यांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ हे सैन्यात कार्यरत होते. बाबासाहेबांना लहानपणापासून शिक्षणाची आवड होती; परंतु त्या काळातील जातिभेदामुळे त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला.
शाळेत त्यांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे. पिण्याच्या पाण्यासारख्या मूलभूत सुविधांसाठीही त्यांना भेदभाव सहन करावा लागला. मात्र, या अडचणींमुळे त्यांनी शिक्षणाची वाट सोडली नाही.
त्यांनी मुंबईच्या एलफिन्स्टन महाविद्यालयात शिक्षण घेतले. पुढे अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठ आणि इंग्लंडमधील लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स येथे उच्च शिक्षण घेतले. त्यांनी कायद्याचाही अभ्यास केला.
उच्च शिक्षण घेऊनही त्यांना सामाजिक भेदभावाचा सामना करावा लागला. यावरून त्यांना जाणवले की केवळ वैयक्तिक यश पुरेसे नाही; समाजातील अन्यायकारक व्यवस्था बदलणेही आवश्यक आहे.
पत्रकारिता आणि शिक्षणाचा प्रसार
बाबासाहेबांनी समाजातील वंचित घटकांना आपले विचार मांडण्यासाठी व्यासपीठ मिळावे, या उद्देशाने १९२० मध्ये मूकनायक हे वृत्तपत्र सुरू केले. पुढे बहिष्कृत भारत यांसारख्या नियतकालिकांच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला.
त्यांच्या मते, शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे. म्हणूनच त्यांनी १९४५ मध्ये पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून सिद्धार्थ महाविद्यालय आणि मिलिंद महाविद्यालय यांसारख्या शैक्षणिक संस्थांच्या विकासाला चालना मिळाली.
त्यांचा प्रयत्न केवळ स्वतः शिकण्यापुरता मर्यादित नव्हता. समाजातील प्रत्येक घटकाला शिक्षणाची संधी मिळावी आणि प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगता यावे, हे त्यांचे ध्येय होते.
महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह
२० मार्च १९२७ रोजी रायगड जिल्ह्यातील महाड येथे बाबासाहेबांच्या नेतृत्वाखाली चवदार तळे सत्याग्रह झाला. सार्वजनिक पाणवठ्यांवर सर्वांना समान हक्क मिळावा, ही या आंदोलनामागील प्रमुख भूमिका होती.
पाणी हा प्रत्येकाचा मूलभूत हक्क आहे. तो कोणाच्या जातीवरून नाकारता कामा नये, हा संदेश या सत्याग्रहाने दिला.
महाडचा सत्याग्रह ही केवळ पाणी पिण्याची घटना नव्हती; तो मानवी प्रतिष्ठा आणि समानतेसाठी केलेला संघर्ष होता. या आंदोलनातून बाबासाहेबांनी समाजाला दाखवून दिले की अन्यायाविरुद्ध संघटितपणे आणि शांततामय मार्गाने लढा देता येतो.
यानंतर त्यांनी नाशिक येथील काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलनालाही नेतृत्व दिले. या चळवळींचा उद्देश समाजातील वंचित घटकांना समान नागरी आणि सामाजिक हक्क मिळवून देणे हा होता.
जातिभेदाविरुद्ध संघर्ष
बाबासाहेबांनी जातिव्यवस्थेतील अन्यायकारक स्वरूपावर कठोर टीका केली. १९३६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या Annihilation of Caste या ग्रंथातून त्यांनी जातिभेदाच्या व्यवस्थेचे विश्लेषण केले आणि सामाजिक समतेची आवश्यकता स्पष्ट केली.
त्यांच्या मते, समाजाची खरी प्रगती तेव्हाच होऊ शकते, जेव्हा प्रत्येक व्यक्तीला जन्म, जात किंवा सामाजिक पार्श्वभूमीच्या आधारावर कमी लेखले जाणार नाही.
त्यांनी समाजातील वंचित घटकांना स्वाभिमानाने जगण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या कार्यामुळे सामाजिक न्याय आणि मानवी हक्कांविषयी देशात व्यापक जागृती निर्माण झाली.
पुणे करार
१९३२ मध्ये दलित समाजाच्या राजकीय प्रतिनिधित्वाच्या प्रश्नावर बाबासाहेब आणि महात्मा गांधी यांच्यात मतभेद निर्माण झाले. ब्रिटिश सरकारच्या सांप्रदायिक निवाड्यात स्वतंत्र मतदारसंघांची तरतूद करण्यात आली होती. या निर्णयाला महात्मा गांधींनी विरोध केला.
२४ सप्टेंबर १९३२ रोजी पुणे करार झाला. या करारानुसार स्वतंत्र मतदारसंघांऐवजी संयुक्त मतदारसंघांत अनुसूचित जातींसाठी राखीव जागांची व्यवस्था मान्य करण्यात आली.
हा करार त्या काळातील सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीत झालेली महत्त्वाची तडजोड होती. त्याचे परिणाम आणि त्याविषयीचे मतभेद आजही इतिहासाच्या अभ्यासात चर्चिले जातात.
भारतीय राज्यघटनेतील योगदान
भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर बाबासाहेबांनी देशाच्या कायदेविषयक आणि घटनात्मक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी त्यांची भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
त्यांच्या नेतृत्वाखाली मसुदा समितीने राज्यघटनेच्या निर्मितीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. भारतीय राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारण्यात आली आणि २६ जानेवारी १९५० पासून ती अंमलात आली.
राज्यघटनेत कायद्यापुढील समानता, मूलभूत अधिकार, धार्मिक स्वातंत्र्य आणि सामाजिक न्याय यांसारख्या तत्त्वांना महत्त्वाचे स्थान देण्यात आले. राज्यघटनेच्या कलम १७ नुसार अस्पृश्यता नष्ट करण्यात आली आणि तिचे कोणत्याही स्वरूपातील आचरण निषिद्ध ठरवण्यात आले.
बाबासाहेबांचे योगदान केवळ राज्यघटनेच्या निर्मितीपुरते मर्यादित नव्हते. लोकशाही टिकवण्यासाठी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांचे पालन करणे आवश्यक आहे, हा विचार त्यांनी समाजासमोर मांडला.
स्त्रियांच्या हक्कांसाठी कार्य
स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणूनही बाबासाहेबांनी महत्त्वाचे कार्य केले. स्त्रियांना विवाह, वारसा आणि संपत्तीच्या बाबतीत अधिक समान अधिकार मिळावेत, या उद्देशाने त्यांनी हिंदू कोड बिलासाठी प्रयत्न केले.
या विधेयकाला पुरेसा पाठिंबा न मिळाल्यामुळे सप्टेंबर १९५१ मध्ये त्यांनी कायदेमंत्रिपदाचा राजीनामा दिला.
या घटनेतून स्त्रियांच्या हक्कांबाबतची त्यांची बांधिलकी स्पष्ट होते. समाजाची प्रगती मोजताना स्त्रियांना मिळणारे अधिकार, संधी आणि प्रतिष्ठा यांचाही विचार केला पाहिजे, हा त्यांचा दृष्टिकोन आजही महत्त्वाचा आहे.
बौद्ध धम्माची दीक्षा आणि महापरिनिर्वाण
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथील दीक्षाभूमीवर बाबासाहेबांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्यांच्यासोबत अनेक अनुयायांनीही बौद्ध धम्म स्वीकारला. समता, करुणा आणि मानवी प्रतिष्ठा यांना महत्त्व देणाऱ्या विचारांशी त्यांनी आपले नाते जोडले.
६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या महान कार्याची दखल घेऊन भारत सरकारने १९९० मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न हा देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला.
आजच्या पिढीसाठी बाबासाहेबांचा संदेश
मित्रांनो, आपण दरवर्षी १४ एप्रिल रोजी बाबासाहेबांची जयंती उत्साहाने साजरी करतो. त्यांच्या प्रतिमेला पुष्पहार अर्पण करतो आणि त्यांच्या कार्याचे स्मरण करतो. परंतु त्यांच्या विचारांचा खरा सन्मान केवळ कार्यक्रम आयोजित करण्यात नाही, तर ते विचार आपल्या आचरणात आणण्यात आहे.
शाळेत एखाद्या विद्यार्थ्याला त्याच्या जातीवरून कमी लेखणे, आडनावावरून भेदभाव करणे, एखाद्याच्या आर्थिक परिस्थितीची थट्टा करणे किंवा कोणाला संधीपासून दूर ठेवणे, या गोष्टी बाबासाहेबांच्या समतेच्या विचारांशी विसंगत आहेत.
आपण प्रत्येकाला समान वागणूक दिली, गरजू विद्यार्थ्यांना मदत केली, अन्यायाविरुद्ध शांतपणे आवाज उठवला आणि शिक्षणाला प्राधान्य दिले, तरच त्यांच्या विचारांचा खरा वारसा पुढे नेऊ शकू.
बाबासाहेबांनी दिलेला “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा संदेश आजही विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शक आहे. शिक्षणातून ज्ञान मिळते, संघटनेतून सामूहिक शक्ती निर्माण होते आणि न्यायासाठी केलेल्या प्रयत्नांतून समाजात परिवर्तन घडते.
समारोप
आदरणीय अध्यक्ष महोदय आणि उपस्थित मान्यवरांनो, बाबासाहेबांनी महाडमध्ये पाण्याच्या हक्कासाठी संघर्ष केला आणि भारतीय राज्यघटनेच्या माध्यमातून समानतेच्या मूल्यांना घटनात्मक आधार मिळवून देण्याच्या कार्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, तरी ज्ञान, जिद्द आणि प्रयत्न यांच्या बळावर परिवर्तन घडवता येते.
चला, आपण सर्वजण असा संकल्प करूया की कोणत्याही व्यक्तीशी जात, धर्म, भाषा, लिंग किंवा आर्थिक परिस्थितीच्या आधारावर भेदभाव करणार नाही. प्रत्येकाला सन्मानाने वागवू आणि शिक्षण, समता व बंधुता यांचा प्रसार करू.
हीच भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना खरी आदरांजली ठरेल.
जय भीम! जय भारत!
धन्यवाद!