प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या मोकळ्या वेळेत काहीतरी आवडीचे काम करायला आवडते. कोणाला चित्र काढायला आवडते, कोणाला गाणी ऐकायला, तर कोणाला खेळ खेळायला आवडतात. अशा आवडीच्या कामांमुळे मन प्रसन्न राहते आणि आपल्यातील कलागुण विकसित होतात. माझाही एक आवडता छंद आहे आणि तो म्हणजे पुस्तक वाचन. पुस्तक वाचताना मला केवळ आनंदच मिळत नाही, तर अनेक नवीन गोष्टी शिकण्याची संधीही मिळते. माझ्यासाठी पुस्तक म्हणजे ज्ञानाचा खजिना, कल्पनांचे सुंदर जग आणि नेहमी काहीतरी चांगले शिकवणारा मित्र आहे.
मला लहानपणापासूनच गोष्टी ऐकण्याची खूप आवड होती. लहान असताना रात्री झोपण्यापूर्वी माझी आजी मला वेगवेगळ्या गोष्टी सांगायची. कधी ती पंचतंत्रातील चतुर प्राण्यांच्या गोष्टी सांगायची, तर कधी राजा, राणी, राजकुमार आणि पराक्रमी वीरांच्या कथा सांगायची. त्या गोष्टी ऐकताना माझ्या डोळ्यांसमोर अनेक सुंदर चित्रे उभी राहत असत. गोष्टीतील पात्रे जणू माझ्याशीच बोलत आहेत, असे मला वाटायचे. एकदा आजीने मला पंचतंत्राचे पुस्तक दाखवले. त्यातील चित्रे पाहून मला ते पुस्तक स्वतः वाचावेसे वाटले. सुरुवातीला काही शब्द समजत नव्हते; पण आजीच्या मदतीने मी हळूहळू वाचायला शिकलो. त्या दिवसापासून पुस्तकांविषयी माझ्या मनात विशेष प्रेम निर्माण झाले.
पुस्तक वाचनाची सवय लागल्यानंतर माझ्या आवडीचे जग आणखी मोठे झाले. सुरुवातीला मी चित्रांसह असलेली छोटी पुस्तके वाचत असे. त्यानंतर बोधकथा, विनोदी कथा, साहसी गोष्टी आणि थोर व्यक्तींची चरित्रे वाचू लागलो. मला तेनालीरामाच्या गोष्टी विशेष आवडतात. त्याची चतुराई, प्रसंगावधान आणि समस्यांवर उपाय शोधण्याची पद्धत मला खूप काही शिकवते. पंचतंत्रातील गोष्टींमधून मैत्री, एकी, सावधपणा आणि बुद्धिमत्तेचे महत्त्व समजते. अशा कथा मनोरंजन करतातच, पण त्यातून जीवनात उपयोगी पडणारे विचारही मिळतात.
माझ्या छंदाचा शाळेतील अभ्यासातही मला फायदा होतो. नियमित वाचनामुळे नवीन शब्द समजतात, वाक्यरचना सुधारते आणि स्वतःचे विचार स्पष्टपणे मांडण्याची क्षमता वाढते. मराठी विषयातील निबंधलेखन, कथालेखन आणि भाषण करताना वाचनाचा मला उपयोग होतो. पुस्तकांमधून मिळालेली माहिती सामान्य ज्ञान वाढवण्यास मदत करते. एकदा आमच्या वर्गात कथाकथन स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती. मी ‘सिंह आणि उंदीर’ ही गोष्ट माझ्या शब्दांत सांगितली. गोष्ट सांगताना मी आवाजातील चढ-उतार आणि योग्य हावभाव वापरण्याचा प्रयत्न केला. शिक्षकांनी माझे कौतुक केले, त्यामुळे माझा आत्मविश्वास वाढला. त्या अनुभवातून मला जाणवले की पुस्तक वाचणे म्हणजे केवळ शब्द वाचणे नव्हे, तर त्यातील विचार समजून घेऊन ते इतरांपर्यंत पोहोचवणेही होय.
मला वेगवेगळ्या प्रकारची पुस्तके वाचायला आवडतात. कथांची पुस्तके माझ्या कल्पनाशक्तीला चालना देतात, तर विज्ञानविषयक पुस्तके निसर्गातील घडामोडी समजून घेण्यास मदत करतात. इतिहासाची पुस्तके वाचताना आपल्या देशाचा भूतकाळ, स्वातंत्र्यलढा आणि महान व्यक्तींचे योगदान समजते. प्राणी-पक्ष्यांविषयीची पुस्तके वाचून त्यांच्या सवयी, निवासस्थान आणि पर्यावरणातील महत्त्व कळते. थोर व्यक्तींची चरित्रे वाचल्यामुळे मेहनत, जिद्द, शिस्त आणि अपयशातून पुन्हा उभे राहण्याची प्रेरणा मिळते. प्रत्येक पुस्तकातून काहीतरी वेगळे शिकायला मिळते, म्हणूनच मला वाचनाचा कंटाळा येत नाही.
काही पुस्तके आपल्याला प्रत्यक्ष प्रवास न करताही वेगवेगळ्या जगांत घेऊन जातात. साहसी कथा वाचताना आपण डोंगर-दऱ्यांत फिरत आहोत, समुद्रातील रहस्ये शोधत आहोत किंवा एखाद्या अनोळखी ठिकाणी पोहोचलो आहोत, अशी कल्पना मनात निर्माण होते. ‘हॅरी पॉटर’सारख्या काल्पनिक कथांमधून कल्पनाशक्तीचे सामर्थ्य अनुभवता येते. अशा कथा वाचताना पात्रांच्या आनंदात आपण आनंदी होतो आणि त्यांच्या अडचणींबद्दल विचार करू लागतो. मात्र, कथा वाचताना त्यातील प्रत्येक गोष्ट खरी असतेच असे नाही, हे लक्षात ठेवणेही महत्त्वाचे आहे. काल्पनिक साहित्य मनोरंजनासाठी असते, तर माहितीपर पुस्तकांमधील तथ्ये समजून घेताना विश्वासार्हता तपासणे आवश्यक असते.
माझ्या घरी सुट्टीचा दिवस असला की मी सकाळी थोडा वेळ पुस्तक वाचण्यासाठी राखून ठेवतो. खिडकीजवळ किंवा बाल्कनीत शांतपणे बसून वाचताना मला विशेष आनंद मिळतो. कधी एखादी गोष्ट इतकी रंजक असते की पुढे काय होणार, हे जाणून घेण्यासाठी मी उत्सुक होतो. तरीही मी अभ्यास, घरातील कामे, खेळ आणि विश्रांती यांसाठीही वेळ ठेवण्याचा प्रयत्न करतो. माझे आजोबा त्यांच्या लहानपणीच्या आठवणी सांगतात. त्या काळात मनोरंजनाची साधने आजच्यासारखी भरपूर नव्हती, त्यामुळे पुस्तके, मैदानी खेळ आणि मित्रांसोबतच्या गप्पांना अधिक महत्त्व होते, असे ते सांगतात. त्यांच्या अनुभवांमुळे मला वाचनाची जुनी परंपरा समजते आणि पुस्तकांशी जोडलेले राहण्याची प्रेरणा मिळते.
आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल, संगणक आणि इंटरनेटमुळे माहिती मिळवणे अधिक सोपे झाले आहे. ई-पुस्तके, डिजिटल ग्रंथालये आणि शैक्षणिक संकेतस्थळांच्या मदतीने अनेक विषय वाचता येतात. प्रवासात किंवा घराबाहेर असतानाही मोबाईलवर पुस्तक वाचण्याची सुविधा उपलब्ध असते. मात्र, डिजिटल साधनांचा वापर करताना योग्य माहिती निवडणे आणि स्क्रीनवर घालवलेल्या वेळेचे नियोजन करणे गरजेचे आहे. सतत येणाऱ्या सूचना आणि मनोरंजनाच्या आकर्षणामुळे वाचनात व्यत्यय येऊ शकतो. म्हणूनच मला छापील पुस्तके वाचायला आवडत असली, तरी गरजेनुसार डिजिटल वाचनाचाही उपयोग करावा असे वाटते. माध्यम कोणतेही असो, महत्त्वाचे म्हणजे नियमित वाचन करणे आणि वाचलेले समजून घेणे.
पुस्तक वाचनाचे फायदे केवळ अभ्यासापुरते मर्यादित नाहीत. वाचनामुळे एकाग्रता वाढण्यास मदत होते आणि विचार करण्याची सवय विकसित होते. एखाद्या पात्राने घेतलेल्या निर्णयामागचे कारण शोधताना आपण वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांचा विचार करतो. चरित्रे वाचताना इतरांच्या अनुभवांतून शिकायला मिळते, तर कथा वाचताना माणसांच्या भावना आणि परिस्थिती समजून घेण्याची संधी मिळते. चांगली पुस्तके आपल्याला प्रामाणिकपणा, सहकार्य, दयाळूपणा आणि जबाबदारी यांसारख्या मूल्यांचा विचार करायला लावतात. अर्थात, केवळ पुस्तके वाचल्यानेच माणूस चांगला बनतो असे नाही; त्यातील योग्य विचार आचरणात आणण्याचाही प्रयत्न करावा लागतो.
मला वाटते की प्रत्येक विद्यार्थ्याने आपल्या आवडीनुसार वाचनाची सवय लावून घ्यावी. सुरुवातीला मोठी आणि कठीण पुस्तके निवडण्याची गरज नाही. छोट्या गोष्टी, विनोदी कथा, चित्रपुस्तके किंवा आपल्या आवडीच्या विषयावरील सोपी पुस्तके वाचून सुरुवात करता येते. दररोज दहा-पंधरा मिनिटे वाचण्याचे छोटे ध्येय ठेवता येईल. वाचलेल्या गोष्टीतील आवडलेला प्रसंग लिहून ठेवणे, नवीन शब्दांची वही तयार करणे किंवा मित्रांसोबत पुस्तकांबद्दल चर्चा करणे यांमुळे वाचन अधिक रंजक होते. शाळेतील ग्रंथालयाचा उपयोग करणे आणि पुस्तके एकमेकांना वाचण्यासाठी देणे यामुळेही अधिक पुस्तके वाचता येतात. पुस्तक निवडताना वयाला अनुरूप आणि विश्वासार्ह साहित्य निवडणे महत्त्वाचे आहे.
माझ्या मते, पुस्तक हे असे साधन आहे जे आपल्याला आनंद देतानाच ज्ञानाच्या दिशेने घेऊन जाते. प्रत्येक पुस्तकातून नवे विचार, नवे अनुभव आणि नवे प्रश्न मिळतात. काही पुस्तके आपल्याला हसवतात, काही विचार करायला लावतात, तर काही जीवनात पुढे जाण्याची प्रेरणा देतात. म्हणूनच माझा आवडता छंद पुस्तक वाचन हा माझ्या जीवनातील एक महत्त्वाचा भाग आहे. मला हा छंद आयुष्यभर जोपासायचा आहे आणि शक्य तितकी चांगली पुस्तके वाचायची आहेत. पुस्तकांचे जग जितके समृद्ध, तितके आपले विचारविश्व अधिक व्यापक होते. म्हणूनच मी सर्वांना सांगू इच्छितो की, आपल्या आवडीचे एखादे पुस्तक निवडा, त्याची पाने उघडा आणि ज्ञान, कल्पनाशक्ती व आनंदाने भरलेल्या सुंदर जगाची सफर सुरू करा.