Rajarshi Shahu Maharaj Nibandh Marathi: माझ्या आजोबांनी एकदा सांगितले होते, “बाळा, शिक्षण हेच खरे सोने आहे.” त्या वेळी मी छोटा होतो. शाळेतून घरी आल्यावर आजोबांच्या मांडीवर बसून ऐकत असे. पण खरं सांगायचं तर राजर्षी शाहू महाराजांचे नाव ऐकल्यावर मला समजले की शिक्षण खरोखरच सर्वांसाठी कसे असावे. राजर्षी शाहू महाराज निबंध मराठीत लिहिताना माझ्या मनात खूप आनंद होतो. ते एक महान राजे होते, पण त्याहून महान समाजसुधारक होते.
शाहू महाराजांचा जन्म २६ जून १८७४ रोजी झाला. त्यांचे बालपण साधे होते. लहानपणी त्यांना दत्तक घेण्यात आले आणि कोल्हापूर संस्थानाचे राजे बनवण्यात आले. पण ते फक्त राजे नव्हते. त्यांचे मन सर्व लोकांसाठी होते. आजी एकदा म्हणाल्या, “शाहू महाराजांनी शाळा नसलेल्या मुलांसाठी शाळा उघडल्या.” मी विचार केला, किती छान! आमच्या शाळेत जसे सर्व मित्र-मैत्रिणी एकत्र शिकतो, तसेच ते सर्वांसाठी हवे होते.
एकदा शाळेत शिक्षकांनी सांगितले की, शाहू महाराजांनी १९०२ मध्ये आरक्षण दिले. मागासवर्गीय मुलांना शिक्षण आणि नोकरीत ५० टक्के जागा राखीव ठेवल्या. माझ्या वर्गातील मित्र राहुलने सांगितले, “माझ्या काकांना शिक्षण मिळाले नाही, पण आता आम्हाला मिळते.” ऐकून मला खूप बरे वाटले. शाहू महाराजांनी असेच केले. त्यांनी सर्व जाती-धर्माच्या मुलांना शाळेत घेतले. कोणालाही “तू येऊ नकोस” असे म्हणायचे नाही. ते म्हणत, “शिक्षण घ्या, मोठे व्हा, देशाला मदत करा.”
मला एक छोटी आठवण आठवते. गेल्या वर्षी आमच्या शाळेत ‘शिक्षण दिन’ साजरा झाला. तेव्हा मी आणि माझ्या मैत्रिणींनी शाहू महाराजांवर छोटा नाटक केला. मी राजे बनलो होतो. “मी सर्व मुलांना शाळेत घेईन,” असे मी म्हणालो. सर्वांनी टाळ्या वाजवल्या. खरंच, शाहू महाराजांनी मुलींसाठीही खूप शाळा आणि हॉस्टल उघडले. त्यांनी मुलींना शिकण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. आज आमच्या वर्गात एवढ्या हुशार मुली आहेत, त्यामागेही त्यांचे योगदान आहे.
शाहू महाराज फक्त शाळा उघडायचे नाहीत, तर शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले. पालकांना सांगायचे की मुलांना शाळेत पाठवा, नाही तर दंड. पण प्रेमाने! त्यांनी अनेक मुलांसाठी छात्रवृत्ती दिल्या. गरिबांच्या मुलांना पुस्तके, कपडे, जेवण सगळे उपलब्ध करून दिले. माझ्या आजोबा सांगतात, “त्या काळात असे करणे सोपे नव्हते. पण शाहू महाराजांनी धैर्याने केले.”
एकदा माझ्या वडिलांनी सांगितले की, शाहू महाराज छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वंशज होते. पण त्यांनी जाती-पातीचे भेद मिटवले. अस्पृश्यता दूर केली. सर्व लोक एकत्र जेवावेत, शिकावेत असा विचार त्यांचा होता. आमच्या घरात जेव्हा सगळे जेवतो, तेव्हा मला आठवते की हे शाहू महाराजांच्या विचाराने शक्य झाले आहे.
शाहू महाराजांचे कार्य पाहिले की मन भरून येते. त्यांनी शिक्षणातून समाज बदलला. आज आपण सर्व शिकतो, स्वप्ने पाहतो, त्यांच्यामुळे. मला वाटते, मी मोठा झाल्यावर शाहू महाराजांसारखे लोकांसाठी काहीतरी करावे. शाळेत चांगले गुण मिळवावे, मित्रांना मदत करावी.
राजर्षी शाहू महाराज निबंध मराठीत लिहिताना मला खूप अभिमान वाटतो. ते गेले पण त्यांचा विचार आजही जिवंत आहे. प्रत्येक मुलाने शिकावे, हुशार व्हावे, चांगला माणूस व्हावे, असेच त्यांचे स्वप्न होते. आपण सर्वांनी ते स्वप्न पूर्ण करायचे आहे. शाळेत, घरात, खेळात सर्वत्र एकत्र राहायचे आहे. कारण शिक्षण हेच आपले खरे बल आहे.
शेवटी, शाहू महाराजांना वंदन करतो. तुम्ही आम्हाला शिकण्याची प्रेरणा दिलीत. आम्ही कधीही विसरणार नाही.