माझ्या आजोबांनी एकदा मला सांगितले होते, “बाळा, शिक्षण हे असे धन आहे की ते कोणीही आपल्याकडून हिरावून घेऊ शकत नाही.” त्या वेळी मला त्यांच्या या वाक्याचा पूर्ण अर्थ समजला नव्हता. पण जसजसा मी मोठा होऊ लागलो, तसतसे शिक्षणाचे महत्त्व समजू लागले. आपल्या समाजात प्रत्येक मुलाला शिकण्याची संधी मिळावी, गरीब आणि वंचित मुलांनाही पुढे जाण्याचा मार्ग खुला व्हावा, यासाठी ज्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले, अशा महान व्यक्तींपैकी एक म्हणजे राजर्षी शाहू महाराज. ते कोल्हापूर संस्थानाचे राजे होते; परंतु त्यांची खरी ओळख केवळ राजेपदामुळे नव्हे, तर त्यांच्या लोककल्याणकारी कार्यामुळे निर्माण झाली. म्हणूनच त्यांना सामाजिक न्यायाचे पुरस्कर्ते आणि शिक्षणाचे खरे समर्थक म्हणून आदराने स्मरण केले जाते.
राजर्षी शाहू महाराजांचा जन्म २६ जून १८७४ रोजी कागल येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. पुढे त्यांना कोल्हापूरच्या राजघराण्यात दत्तक घेण्यात आले आणि ते कोल्हापूर संस्थानाचे छत्रपती झाले. त्यांचे राज्यारोहण १८९४ मध्ये झाले. त्या काळात समाजामध्ये जातिभेद, अस्पृश्यता, आर्थिक विषमता आणि शिक्षणातील असमानता मोठ्या प्रमाणावर होती. अनेक मुलांना केवळ त्यांच्या जातीमुळे किंवा गरिबीमुळे शिक्षण घेण्याची संधी मिळत नव्हती. स्त्रियांच्या शिक्षणालाही अनेक अडथळे होते. या परिस्थितीत समाजातील सर्व घटकांना समान संधी मिळावी, असा विचार शाहू महाराजांनी आपल्या कार्यातून पुढे आणला.
मला शाहू महाराजांच्या कार्यातील सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांनी शिक्षणाला समाजपरिवर्तनाचे साधन मानले. त्यांच्या मते, शिक्षणामुळे माणसाला ज्ञान मिळते, आत्मविश्वास वाढतो आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची ताकद निर्माण होते. म्हणूनच त्यांनी शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अनेक प्रयत्न केले. गरीब आणि मागासलेल्या समाजातील मुलांना शिकता यावे, यासाठी शाळा, वसतिगृहे आणि आर्थिक मदतीच्या सोयींना प्रोत्साहन दिले. वेगवेगळ्या समाजघटकांतील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. आज आपण शाळेत मित्र-मैत्रिणींसोबत शिकतो, प्रश्न विचारतो, खेळतो आणि मोठी स्वप्ने पाहतो. पण एकेकाळी शिक्षणाची दारे सर्वांसाठी सारखी खुली नव्हती, हे लक्षात घेतले की शाहू महाराजांच्या कार्याचे महत्त्व अधिक जाणवते.
शिक्षणाच्या क्षेत्रातील त्यांच्या कार्यातील एक ऐतिहासिक निर्णय म्हणजे १९०२ मध्ये त्यांनी कोल्हापूर संस्थानातील सरकारी नोकऱ्यांमध्ये मागासलेल्या वर्गांसाठी ५० टक्के जागा राखीव ठेवण्याचा निर्णय घेतला. त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती पाहता हा निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा होता. समाजातील काही घटकांना शिक्षण आणि नोकरीच्या संधींपासून दीर्घकाळ दूर ठेवण्यात आले होते. अशा लोकांना पुढे येण्यासाठी संधी मिळावी, हा या निर्णयामागील महत्त्वाचा विचार होता. आज सामाजिक न्याय, समान संधी आणि आरक्षण यांविषयी चर्चा करताना शाहू महाराजांच्या या ऐतिहासिक पावलाची आठवण होते. त्यांनी केवळ समानतेबद्दल बोलून थांबण्याऐवजी ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी प्रशासनाच्या माध्यमातून प्रयत्न केले.
शाहू महाराजांनी स्त्रीशिक्षणालाही महत्त्व दिले. त्या काळात मुलींनी शिकावे की नाही, याबद्दल समाजात अनेक चुकीच्या समजुती होत्या. मुलींना शिक्षण मिळाल्यास त्या स्वतःच्या पायावर उभ्या राहू शकतात, विचार करू शकतात आणि कुटुंबासह समाजाच्या प्रगतीत योगदान देऊ शकतात, हे त्यांनी ओळखले होते. त्यामुळे मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे, शिक्षणाच्या संधी वाढवणे आणि स्त्रियांच्या प्रगतीसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करणे या दिशेने त्यांनी काम केले. आज शाळा, महाविद्यालये आणि विविध क्षेत्रांत मुली आत्मविश्वासाने पुढे जाताना दिसतात. या प्रगतीमागे अनेक समाजसुधारकांचे योगदान आहे. शाहू महाराजांचे कार्यही त्या व्यापक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
त्यांचे समाजसुधारणेचे कार्य केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी अस्पृश्यता आणि जातिभेदाला विरोध केला. समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे, असा विचार त्यांनी आपल्या कृतीतून मांडला. जन्माच्या आधारावर एखाद्या व्यक्तीला कमी लेखणे किंवा तिला सार्वजनिक सुविधा, शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधींपासून दूर ठेवणे अन्यायकारक आहे, हे त्यांच्या कार्यातून स्पष्ट होते. त्यांनी वंचित समाजातील लोकांना सामाजिक आणि आर्थिक प्रगतीच्या प्रवाहात सहभागी करून घेण्यासाठी प्रयत्न केले. समानतेचा विचार प्रत्यक्ष जीवनात उतरवण्यासाठी केवळ भाषणे पुरेशी नसतात; त्यासाठी नियम, संधी आणि समाजाच्या दृष्टिकोनात बदल घडवावा लागतो. शाहू महाराजांच्या कार्यातून मला हा महत्त्वाचा धडा शिकायला मिळतो.
शाहू महाराजांनी शेतकरी, कामगार आणि सामान्य जनतेच्या प्रश्नांकडेही लक्ष दिले. राज्यकर्त्याने केवळ राजवाड्यात राहून राज्य करायचे नसते, तर आपल्या प्रजेच्या अडचणी समजून घेऊन त्यावर उपाय शोधायचे असतात, ही भूमिका त्यांच्या कार्यातून दिसून येते. शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे महत्त्व त्यांनी ओळखले. सामान्य लोकांचे जीवनमान सुधारावे, त्यांना आर्थिक प्रगतीची संधी मिळावी आणि समाजात प्रतिष्ठेने जगता यावे, यासाठी त्यांनी विविध उपक्रमांना चालना दिली. त्यांच्या नेतृत्वात लोककल्याणाला महत्त्व होते. त्यामुळेच त्यांना प्रजेच्या हिताचा विचार करणारा राजा म्हणून ओळखले जाते.
माझ्या मते, शाहू महाराजांचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे पुरोगामी विचार. समाजात रूढ झालेली प्रत्येक प्रथा योग्यच असते असे नाही. एखादी प्रथा माणसाच्या प्रगतीत अडथळा आणत असेल किंवा कोणावर अन्याय करत असेल, तर तिचा विचारपूर्वक विरोध करणे गरजेचे असते. शाहू महाराजांनी त्या काळातील अनेक सामाजिक अडथळ्यांना आव्हान दिले. त्यांनी समानता, बंधुता आणि मानवी प्रतिष्ठा यांना महत्त्व दिले. त्यांच्या कार्यातून हे समजते की खरा मोठेपणा हा केवळ अधिकार किंवा संपत्तीमध्ये नसतो, तर त्या अधिकारांचा उपयोग इतरांच्या जीवनात चांगला बदल घडवण्यासाठी करण्यात असतो.
आजच्या काळातही राजर्षी शाहू महाराजांचे विचार तितकेच महत्त्वाचे आहेत. शिक्षणाच्या सुविधा वाढल्या असल्या, तरी काही विद्यार्थ्यांना आर्थिक अडचणी, डिजिटल साधनांचा अभाव, सामाजिक भेदभाव किंवा इतर कारणांमुळे शिक्षण घेताना अडथळे येऊ शकतात. अशा विद्यार्थ्यांना मदत करणे, सर्वांशी समानतेने वागणे आणि कोणालाही कमी न लेखणे ही आपल्या प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. शाळेत एखाद्या मित्राला अभ्यास समजत नसेल, तर त्याला मदत करणे; कोणाची आर्थिक परिस्थिती कमकुवत असल्यामुळे त्याची थट्टा न करणे; मुलगा आणि मुलगी यांच्यात भेदभाव न करणे. या छोट्या कृतींमधूनही समानतेचा विचार आचरणात आणता येतो.
राजर्षी शाहू महाराजांचे जीवन वाचताना मला जाणवते की समाजात बदल घडवण्यासाठी मोठ्या पदावर असणे आवश्यक नाही. प्रत्येक व्यक्ती आपल्या क्षमतेनुसार चांगले काम करू शकते. विद्यार्थी म्हणून मी नियमित अभ्यास करणे, ज्ञान मिळवणे, इतरांचा आदर करणे आणि गरजूंना मदत करणे या गोष्टी करू शकतो. भविष्यात मला जे क्षेत्र निवडायचे आहे, त्यात प्रामाणिकपणे काम करून समाजासाठी उपयोगी ठरण्याची माझी इच्छा आहे. शाहू महाराजांसारख्या महान व्यक्तींच्या जीवनातून प्रेरणा घेण्याचा खरा अर्थ म्हणजे त्यांच्या विचारांतील चांगल्या गोष्टी आपल्या वागण्यात आणण्याचा प्रयत्न करणे.
राजर्षी शाहू महाराजांचे निधन ६ मे १९२२ रोजी झाले; परंतु त्यांचे कार्य आणि विचार आजही समाजाला दिशा देतात. त्यांनी शिक्षण, सामाजिक न्याय, स्त्रीप्रगती आणि वंचितांच्या हक्कांसाठी केलेले प्रयत्न इतिहासात महत्त्वाचे स्थान मिळवून आहेत. त्यांनी दाखवून दिले की समाजाची खरी प्रगती तेव्हाच होते, जेव्हा विकासाच्या संधी प्रत्येकापर्यंत पोहोचतात. समाजातील दुर्बल घटकांना पुढे येण्यासाठी मदत करणे म्हणजे संपूर्ण समाजाला सक्षम बनवणे होय.
शेवटी, राजर्षी शाहू महाराज हे माझ्यासाठी केवळ इतिहासातील एक महान राजे नाहीत, तर समानता आणि शिक्षणाचे महत्त्व शिकवणारे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांच्या जीवनातून मला शिकायला मिळते की ज्ञानाचा उपयोग स्वतःच्या प्रगतीसोबत इतरांच्या उन्नतीसाठीही केला पाहिजे. आपण सर्वांनी जात, धर्म, भाषा, लिंग किंवा आर्थिक परिस्थिती यांवरून भेदभाव न करता एकमेकांशी आदराने वागले पाहिजे. प्रत्येक मुलाला शिक्षणाची संधी मिळावी आणि प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगता यावे, यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. हाच राजर्षी शाहू महाराजांच्या विचारांना खरा मानाचा मुजरा ठरेल.
राजर्षी शाहू महाराजांना विनम्र अभिवादन!